Gëzim Ajgeraj-recension për veprën e poetes Migel Flor-Gjilpëra e së vërtetes dhe gurëzimi ekzistencial-

         Një meditim metaforiko-filozofik mbi veprën “Fjala ime si koka e Meduzës” të Migel Flor Vepra: Fjala ime, si koka e Meduzës… (Poezi & Ese), Tiranë, 2026 Autori: Migel Flor – Recenzencë: Kritikë letrare THELBI I LOGOS-IT MEDUZIAN, SHIKIMI PA MBUROJË Në peizazhin e letërsisë bashkëkohore shqipe, vëllimi i nëntë i autorit Migel Flor, titulluar “Fjala ime si koka e Meduzës…”, shfaqet jo thjesht si një përmbledhje poetike apo një mozaik esesh, por si një manifest i mirëfilltë ontologjik. Që në aktin e parë të leximit, titulli na fton në një përmbysje rrënjësore të mitit klasik grek. Përderisa në mitologjinë antike koka e Meduzës përfaqësonte tmerrin absolut që ndëshkonte me ngurtësim këdo që guxonte ta shihte, te Migel Flor, ky simbol pëson një transmutacion alkimik. Gjarpërinjtë që rrethojnë këtë krye nuk mbartin më helmin e asgjësimit, por dritën e një dijeje instinktive, mbrojtëse dhe rilindëse. Autorja vetë e sqaron këtë pozicionim fillestar në prezantimin e tij: “Fjala ime nuk dua të më zbukurojë plagët dhe dhimbjet, por të shohë drejt në sy… Si Meduza. Pa ma ngrirë jetën, por për të më ngurruar shpirtin në një pikë: tek e vërteta.” Këtu kemi të bëjmë me një kërkesë të rreptë fenomenologjike. Fjala refuzon funksionin e saj dekorativ apo anestezik, ajo nuk kërkon t’i zbukurojë apo t’i fshehë të çarat e ekzistencës. Përkundrazi, Fjala-Meduzë zotëron një shikim të zhveshur, i cili kur ndeshet me realitetin, ka fuqinë të ngurtësojë iluzionet, duke lënë pas vetëm esencën e pastër të qenies. Ky ngurtësim nuk është vdekje, por qëndrueshmëri monumentale përballë rrjedhës kaotike të kohës. “Ka simbole që frikësojnë vetëm në parje… ndërsa në thellësi ruajnë dije, instinkt, mbijetesë dhe rilindje. Besoj se çdo e keqe fsheh edhe një të mirë, ashtu si çdo plagë lë pas një mësim.” Në këtë kuadër, Fjala bëhet një mjet i guximit ekzistencial. Të shohësh botën pa mburoja, pa e devijuar shikimin nga tmerret apo zhgënjimet, do të thotë të pranosh peshën e lirisë tënde. Autoja ndërton një urë lidhëse midis mitit universal dhe atij autokton, duke thirrur pranë Dean e Butrintit dhe gjarpërinjtë e saj rojtarë, si dëshmi e një kujtese kolektive që mbron vlerat e vërteta përmes një frike të shenjtë. DIALEKTIKA E DHIMBJES DHE DASHURISË, SËPATA E BINDJEVE Një nga shtyllat më të fuqishme filozofike të këtij libri është traktati i tij mbi dashurinë dhe natyrën e saj shkatërruese e njëkohësisht krijuese. Te poezia “Hi…”, Migel Flor shpalos një vështrim gati heraklitian mbi ndryshimin dhe zjarrin. Qetësia e hirit nuk duhet keqkuptuar si paqe; ajo është thjesht kufoma e një flake që dikur ka djegur me egërsi. Autori shkruan: 1 “Dashuria nuk paralajmëron, Hyn si sëpatë In në pyllin e bindjeve, Pret degët ku varnim Iluzionet tona.” Kjo metaforë e dashurisë si sëpatë është një nga gjetjet më goditëse të vëllimit. Pylli i bindjeve tona përfaqëson strukturat racionale, muret mbrojtëse dhe iluzionet e rehatshme që ndërtojmë gjatë jetës për t’u mbrojtur nga e paparashikueshmëria. Dashuria, si një forcë dionisiake, hyn pa leje dhe shkatërron këto ndërtime artificiale. Ajo e detyron njeriun të mbetet i zhveshur përballë të vërtetës së tjetrit. Sipas autorit, çdo afrim mbart hijen e humbjes dhe çdo puthje mban brenda farën e ndarjes. Megjithatë, kjo tragjedi e pashmangshme nuk e shtyn poetin drejt nihilizmit. Përkundrazi, njeriu dashuron dhe pranon të digjet me vetëdije të plotë, sepse vetëm përmes këtij zjarri qenia arrin të pastrohet. Te poezia “Të duash…”, dashuria përshkruhet si një “plasaritje e heshtur” dhe si një “ferment që del nga musht i verës së vjetër”. Këtu vërehet një lidhje e ngushtë me konceptin e kujtesës emocionale; e reja që shkrep nuk lind nga asgjëja, por ushqehet nga shtresat e thella të përvojave të shkuara. Ky tension dialektik midis përkohshmërisë së jetës dhe përjetësisë së ndjenjës përshkon çdo varg, duke i dhënë poezisë një ritëm pothuajse ritualistik. FENOMENOLOGJIA E LOTIT, UJI I SYRIT SI ORGAZMË E SHPIRTIT Në qendër të vëllimit gjendet një perlë e mendimit spekulativ, “Ese filozofike poetike: Do të marr ujin e syrit”. E ndërtuar në formën e një dialogu sokratik, kjo ese analizon natyrën e lotit përtej kufijve të tij thjesht biologjikë apo sipërfaqësisht sentimentalë. Për autorin, uji i syrit nuk është thjesht një reaksion ndaj dhimbjes; ai është një substancë udhëtare, një masë e lëngshme e shpirtit që ka mësuar të rrjedhë dhe që sfidon ligjet e fizikës ordinere. Në një pasazh me një guxim të jashtëzakonshëm konceptual, poeti deklaron: “Loti është orgazma e shpirtit. Është çasti kur brenda nesh ndodh një shpërthim memeci… kur kaosi bëhet i përkryer dhe mendimi dorëzon armët.” Kjo thënie përmban një thellësi të rrallë. Çfarë është “shpërthimi i memecit”? Është ai çast ekzistencial kur gjuha e strukturuar racionale dështon të shprehë pafundësinë e përjetimit. Kur mendimi dorëzon armët, logat e ftohta logjike tërhiqen dhe njeriu nuk mendon më, por *përjetohet*. Loti bëhet kështu artikulimi suprem i asaj që është e pashprehshme me fjalë, një lumë që zbret mbi faqe për të shkruar një rrëfim që lëkura e lexon pa pasur nevojë për alfabet. Nga pikëpamja metaforike, syri kthehet në një dritare me dy drejtime: ku drita jo vetëm hyn, por edhe del si sinjal biomagnetik. Ky mikrokosmos ujor mban brenda galaktika dhe konstelacione të fshehura. Akti i të marrit të “ujit të syrit” nga tjetri analizohet nën dritën e dy mundësive: dashurisë apo pushtimit. Nëse merret për të jetuar dhe për t’u bërë pjesë e rrjedhës së tjetrit, ai akt është dashuri e kulluar; nëse merret për ta zotëruar dhe kontrolluar, ai kthehet në një pushtim tiranik. Poetja refuzon të zbutet apo të ndalet, ai kërkon një bashkëudhëtar që di ta ndjekë rrjedhën e këtij loti pa ia ndryshuar drejtimin. 2 BURGJET E PADUKSHME TË MODERNITETIT DHE LIRIA E BRENDSHME Përtej tematikës erotike dhe intime, Migel Flor shfaqet si një kritik i mprehtë i konditës njerëzore në epokën moderne. Te poezia “Burgjet”, ai bën një analizë ekzistencialiste të transformimit të shtypjes dhe tjetërsimit. Nëse në të kaluarën burgjet ishin institucione fizike me dyer hekuri dhe pranga që kafshonin mishin, sot skllavëria ka pësuar një mutacion të fshehtë e të rrezikshëm. “Sot gjithçka ndryshoi Zinxhirët u fshehën U bënë mendime. Muret s’duken më Por rriten heshtur Brenda njeriut vetë.” Ky pasazh rezonon fuqishëm me teoritë e Michel Foucault mbi disiplinën dhe ndëshkimin, si dhe me konceptet e skllavërisë vullnetare. Prangat moderne nuk farkëtohen më nga metali, por nga “lakmia e ëmbël” dhe “frika komode”. Njeriu bashkëkohor ecën i lirë rrugëve, qesh nën dritat e reklamave dhe konsumit, por brenda tij rënkon një burg i padukshëm që ai vetë e ushqen. Kjo frikë komode, gatishmëria për të sakrifikuar lirinë shpirtërore në këmbim të një sigurie sipërfaqësore, është sëmundja e madhe ekzistenciale që Flori kërkon të kurojë përmes poezisë së tij. Syri i lodhur i njeriut modern kërkon dritë, dhe këtë dritë bota e ofron vetëm duke çelur “frëngji” në retë e mbyllura të një realiteti të ngulfatur (“Bota çel frëngji”). TELEOLOGJIA E SHPRESËS, PRESJA E GJELBËR MBI MERMER Përballë kësaj diagnoze të zymtë të burgjeve të brendshme, autori propozon një filozofi të ringjalljes të artikuluar mrekullisht te poezia “Mos thuaj fund”. Këtu kemi të bëjmë me një refuzim të prerë të përfundimtarësisë dhe vdekjes shpirtërore. Njeriu, i shtyrë nga padurimi dhe dhimbja, tenton të shpallë funde të shpejta, të mbyllë dyer me nxitim dhe të vendosë gurë të rëndë mermeri mbi kujtimet e tij. Por jeta, në urtësinë e saj të ngadaltë dhe organike, zotëron një logjikë tjetër. Ajo qesh me skemat tona të ngurta: “Aty ku vumë Pikën e ftohtë Ajo mbin prapë, Presje të gjelbër.” Ky imazh i “presjes së gjelbër” që mbin mbi “pikën e ftohtë” përfaqëson triumfin e vitalitetit mbi vdekjen, të procesit mbi palëvizshmërinë. Pika është simboli i dogmës, i dënimit të prerë, i fundit të pakthyeshëm. Presja, përkundrazi, është shenja e vazhdimësisë, e frymëmarrjes së ndërprerë që premton një zbulim të ri. Ky gjelbërim që mbin mbi mermeret tona është dëshmi se shpirti njerëzor është i programuar për të mbijetuar, për sa kohë që pranon të pathënën që lulëzon qetë në thellësi. E pathëna rron më gjatë se fjala e shqiptuar, sepse ajo mbetet e virgjër, e paprekur nga konsumi i përditshëm. GJEOPOETIKA E KUJTESËS, TOKA QË FLET SHQIP DHE MITI ÇAM Filozofia e Migel Florit nuk mbetet e mbyllur në muret e një individualizmi solipsist; ajo 3 shtrihet në hapësirën e gjerë të kujtesës kolektive, historike dhe gjeografike. Te cikli i poezive kushtuar motiveve kombëtare, me fokus të veçantë te Çamëria (“Toka që flet shqip”, “Muzë çame…”, “Vajza çame”), autoja ndërton një gjeopoetikë të qëndresës. Toka këtu nuk analizohet si një koncept thjesht administrativ apo gjeografik, por si një qenie e gjallë ekzistenciale: “In gurët e saj rreh një zemër e vjetër, / Që s’ka pushuar kurrë së foluri.” Kjo tokë flet me rrënjë, me shushurimën e ullinjve shekullorë, me detin Jon dhe me eshtrat e varrosur thellë në kujtesë. Selvitë nuk janë thjesht pemë, por “gishta që tregojnë qiellin”, duke numëruar yjet e bijve të humbur në horizontet e dhimbshme të historisë. Flori arrin të shndërrojë traumën historike në një betim ekzistencial. Kujtesa mbin si pranverë mbi plagët e vjetra, duke refuzuar harresën si formën më të lartë të tradhtisë ndaj vetvetes. Duke përmendur bekimin e Dodonës dhe vargjet ku ushqehen “lozonjat e lëng-thanës”, poetja kthen poezinë në një hapësirë ku e kaluara mitike dhe e ardhmja e premtuar shkrihen në një kohë të vetme ekzistenciale. ESTETIKA E PLAGËS SË NJOHUR Në fund të këtij udhëtimi voluminoz me poezi dhe ese, lexuesi kupton se kryevepra e vërtetë e autorit nuk është thjesht vargu i gdhendur bukur, por koncepti i tij mbi “plagën që mësoi të ndjejë”. Te poezia me të njëjtin titull, poeti arrin pikun e pjekurisë filozofike: “Sepse disa plagë Nuk kërkojnë shërim Por njohje. Dhe kjo Është forma ime Më e qetë e dashurisë.” Ky është një qëndrim thellësisht spinozian dhe nçean, pranimi i fatit tënd dhe i vuajtjes tënde jo si një ndëshkim, por si një mjet gnoseologjik për të njohur veten. Plaga që nuk kërkon shërim, por njohje, kthehet në një dritare ku njeriu kupton brishtësinë dhe njëkohësisht forcën e tij absolute. Gruaja që përshkruhet në këto vargje si “diamant titaniku” (referencë nga eseja e Entela Kotoneshit në libër) nuk është produkt i butësisë, por i presionit të tmerrshëm të jetës. Ajo mban mbi kokë gjarpërinjtë e saj, ashtu si Meduza, jo për të tmerruar botën, por për t’i kujtuar asaj se e vërteta nuk mund të mposhtet. Vëllimi “Fjala ime si koka e Meduzës…” i Migel Florit është një ftesë e hapur për të gjithë ata që kanë guximin të shohin artin dhe ekzistencën drejt e në sy. Ajo na kujton se përtej sherreve për frone, detit të padrejtë dhe parajsave të rreme të krijuara nga moderniteti llogaritës, ekziston një bërthamë e pathyeshme njerëzore që mund të shpëtohet vetëm përmes Fjalës së pastër, Atij Logos-i që ka guximin të na ngurtësojë përpara të vërtetës e të na rilindë si presje të gjelbra në pafundësinë e kohës. Prizren, 2026 /QendraPress/