Çaste poetike me poetin;-Gëzim AJGERAJ

ANTOLOGJIA SI PASQYRË DHE SI LABIRINT

Një lexim metaforik-filozofik mbi përzgjedhjen, pushtetin dhe etikën letrare

Antologjia, në kuptimin e saj ideal, është një pasqyrë e kujtesës kolektive letrare: ajo përzgjedh, përmbledh dhe orienton shijen estetike të një epoke.

Në planin filozofik, ajo funksionon si një akt kanonizimi simbolik, ku përzgjedhja nuk është thjesht teknike, por ontologjike: përcakton çfarë mbetet dhe çfarë harrohet.

Pikërisht këtu lind tensioni themelor midis etikës së përzgjedhjes dhe politikës së interesit.

Nëse antologjia është një kopsht, atëherë antologu është kopshtari. Por kopshtaria letrare nuk është një akt neutral.

Ajo mund të jetë kultivuese e biodiversitetit estetik, ose, në rastin më të keq, një monokulturë ideologjike, ku rriten vetëm bimët e një fare klani. Kjo e shndërron antologjinë nga akt kulture në akt pushteti.

Përzgjedhja si akt pushteti simbolik

Sipas teorive të Pierre Bourdieu mbi fushën kulturore, çdo përzgjedhje është e ngarkuar me kapital simbolik.

Antologjia, në këtë kuptim, nuk është vetëm libër, por institucion i vogël legjitimues, ku emrat e përfshirë fitojnë status, ndërsa të përjashtuarit dënohen me heshtje.

Kur ky proces udhëhiqet nga kritere estetike dhe shkencore, ai kontribuon në shëndetin e letërsisë.

Por kur udhëhiqet nga interesa klanore, politike apo financiare, antologjia shndërrohet në një instrument privatizimi të kujtesës publike.

Metafora e “koshit ku hidhet gjithçka” e shndërron antologjinë në anti-antologji: një hapësirë ku mungon kriteri dhe ku vlera maskohet nga sasia.

Në këtë rast, përfshirja e disa emrave të konsoliduar shërben si kozmetikë morale, një fasadë që fsheh brendinë e kalbur të përzgjedhjes.

Letërsia ndërmjet kombit dhe politikës

Teksti ngre një problem thelbësor filozofik: kuj i detyrohet letërsia? Në traditën humaniste, letërsia i detyrohet së vërtetës, njeriut dhe komunitetit historik që e prodhon.

Kur ajo instrumentalizohet nga politika, humbet autonominë e saj dhe zbret në nivel propagande të rafinuar.

Refuzimi për t’u rreshtuar në klane politike ose ideologjike e vendos shkrimtarin në pozitën e subjektit etik të izoluar, i cili, sipas Hannah Arendt, rrezikon të përjashtohet nga hapësira publike pikërisht sepse refuzon kompromisin me të keqen e normalizuar.

Kjo e bën antologjinë klanore jo vetëm problem estetik, por edhe problem moral.

Antologjia si treg: komercializimi i përkatësisë

Rasti i antologjisë me pagesë e zhvesh përfundimisht mitin e misionit kulturor.

Këtu antologjia shndërrohet në mall, ndërsa poeti në konsumator që blen praninë e vet simbolike.

Ky është kulmi i alienimit letrar: autori paguan për t’u përfshirë në një libër që pretendon përfaqësim kulturor.

Në terminologji marksiste, kemi të bëjmë me fetishizimin e produktit kulturor, ku libri nuk është më bartës vlere estetike, por instrument fitimi dhe vetëlavdërimi.

Festa promovuese dhe fjalimet ceremoniale funksionojnë si rituale që legjitimojnë këtë marrëdhënie të shtrembëruar.

Drejt një etike të re të antologjisë

Në përfundim, antologjia nuk është problem në vetvete; problemi është mungesa e etikës së përzgjedhjes.

Një debat i hapur, kritik dhe i argumentuar mbi kriteret antologjike do të shërbente si proces pastrimi kulturor, jo për të dënuar individë, por për të rivendosur parimet.

Një antologji e shëndoshë duhet të jetë:

– estetikisht e argumentuar,

– metodologjikisht transparente,

– e pavarur nga klanet dhe financat,

– dhe e përgjegjshme ndaj kulturës kombëtare.

Vetëm atëherë antologjia do të mund të jetë ajo që pretendon: një hartë e ndershme e shpirtit letrar të një kohe, dhe jo një labirint interesash ku humbet vlera dhe triumfon rasti.