Recension nga Çerkin BYTYÇI -NJË BOTIM ME VLERË PËR HISTORIOGRAFINË SHQIPTARE

(Për monografine „Zymi i Hasit“ të autorëve Frrok Kristaj, Ndue Kajtazi dhe Nikollë Kërhanaj, viti i botimit 2026)

    Promovimi i një monografie nuk është thjesht promovim i një libri. Ai është një akt kulturor, shkencor dhe qytetar, përmes të cilit kujtesa historike institucionalizohet, trashëgimia dokumentohet dhe identiteti kolektiv fiton një bazë më të fortë njohëse. Pikërisht në këtë kontekst duhet parë edhe botimi i monografisë “Zymi i Hasit”, një vepër që paraqet një kontribut të rëndësishëm në historiografinë lokale dhe rajonale shqiptare.

Që në leximin e parë bëhet e qartë se kemi të bëjmë me një punim të konceptuar me seriozitet shkencor, me përkushtim të gjatë kërkimor dhe me një ndjenjë të thellë përgjegjësie ndaj trashëgimisë historike e kulturore të Zymit dhe të Hasit në tërësi. Kjo monografi nuk kufizohet vetëm në paraqitjen kronologjike të ngjarjeve historike, por shndërrohet në një studim multidimensional që përfshin historinë, etnologjinë, gjeografinë, antropologjinë kulturore, toponomastikën, trashëgiminë shpirtërore dhe materiale, si dhe zhvillimet shoqërore e demografike të kësaj treve.

Autorët Frrok Kristaj, Ndue Kajtazi dhe Nikollë Kërhanaj, tashmë të afirmuar në fushën e studimeve historike dhe kulturore të Hasit, dëshmojnë edhe një herë kompetencën e tyre profesionale dhe përkushtimin intelektual ndaj dokumentimit të së kaluarës. Duke qenë njohës të shkëlqyer të terrenit, të burimeve dokumentare dhe të traditës gojore, ata kanë arritur të ndërtojnë një narrativë historike të mbështetur mbi fakte, dokumente dhe dëshmi të shumta, duke e bërë këtë vepër një burim referencial për studiuesit e ardhshëm.

Një ndër meritat kryesore të monografisë është përdorimi i gjerë dhe kritik i burimeve. Autorët mbështeten në dokumentacion arkivor, në literaturën historiografike ekzistuese, në të dhëna arkeologjike, në materiale etnografike dhe në kujtesën kolektive të komunitetit. Ky kombinim metodologjik i jep veprës një bazë të qëndrueshme shkencore dhe njëkohësisht e bën atë të pasur në informacion e interpretime.

Monografia hedh dritë mbi origjinën dhe zhvillimin historik të Zymit, duke shqyrtuar periudha të ndryshme të ekzistencës së tij. Ajo analizon gjurmët e hershme të banimit, proceset e formimit të vendbanimit, organizimin shoqëror, zhvillimet ekonomike, jetën fetare, kulturore dhe arsimore, si dhe rolin që Zymi ka luajtur në historinë e Hasit. Në këtë mënyrë, libri e vendos historinë lokale në një kontekst më të gjerë rajonal dhe kombëtar, duke dëshmuar se zhvillimet e një komuniteti të vogël shpesh pasqyrojnë proceset e mëdha historike që kanë përshkuar kombin shqiptar.

Një aspekt veçanërisht i rëndësishëm i kësaj vepre është trajtimi i identitetit kulturor të Zymit. Nëpërmjet analizës së toponimisë, traditave, zakoneve, organizimit familjar, trashëgimisë shpirtërore dhe monumenteve kulturore, autorët paraqesin një tablo të pasur të jetës së komunitetit ndër shekuj. Kjo qasje e bën monografinë jo vetëm një histori të një vendbanimi, por edhe një histori të njerëzve që e kanë ndërtuar dhe ruajtur atë.

Në veçanti duhet vlerësuar trajtimi i pasurisë së jashtëzakonshme toponimike të Zymit. Toponimet nuk paraqiten thjesht si emërtime gjeografike, por si dokumente të gjalla historike që ruajnë kujtesën e brezave dhe dëshmojnë vazhdimësinë e jetës në këtë hapësirë. Në të njëjtën mënyrë trajtohen edhe traditat e punës, zejet, kultura e bukëpjekjes, marrëdhënia e banorëve me tokën, ujin dhe mjedisin natyror, duke krijuar një mozaik të plotë të identitetit lokal.

Një vend të veçantë në monografi zë edhe diaspora zymjane. Autorët tregojnë me kujdes se si bijtë dhe bijat e këtij lokaliteti, të shpërndarë në vende të ndryshme të botës, kanë ruajtur lidhjet shpirtërore me vendlindjen dhe kanë kontribuar në zhvillimin e saj. Kjo e bën monografinë edhe një histori të vazhdimësisë së identitetit përtej kufijve gjeografikë.

Nga pikëpamja e trashëgimisë kulturore, Zymi paraqitet si një qendër me rëndësi të veçantë. Monumentet, objektet e kultit, traditat, manifestimet kulturore dhe vlerat e ruajtura ndër shekuj dëshmojnë për një qytetërim lokal të pasur dhe për një vetëdije të zhvilluar kulturore. Në këtë aspekt, monografia shërben edhe si një inventar i rëndësishëm i trashëgimisë kulturore, duke kontribuar në ruajtjen dhe promovimin e saj.

Një tjetër vlerë e veçantë e këtij botimi është fakti se ai arrin të ndërthurë rigorozitetin shkencor me një gjuhë të qartë dhe të kuptueshme. Edhe pse trajton një material të gjerë dhe kompleks, libri ruan koherencën strukturore dhe lehtësinë e komunikimit me lexuesin. Kjo e bën atë të dobishëm si për studiuesit profesionistë, ashtu edhe për mësuesit, studentët, nxënësit dhe lexuesit e interesuar për historinë dhe kulturën e trevës.

Në planin më të gjerë, “Zymi i Hasit” përfaqëson një model të suksesshëm të monografisë bashkëkohore shqiptare. Ajo dëshmon se historia lokale nuk është histori periferike, por një pjesë e pazëvendësueshme e historisë kombëtare. Pikërisht përmes studimeve të tilla ndërtohet mozaiku i plotë i kujtesës sonë historike dhe kulturore.

Prandaj mund të themi me bindje se kjo monografi është një botim unikat. Gjerësia tematike, pasuria dokumentare, qasja ndërdisiplinore dhe serioziteti metodologjik e bëjnë atë një vepër që do t’i mungonte me dinjitet edhe shumë qendrave urbane me traditë të gjatë historiografike. Nga etimologjia e emrit të Zymit deri te toponimia e pasur, nga historia e familjeve dhe e arsimit deri te jeta ekonomike e kulturore, nga pasuria ujore dhe natyrore deri te monumentet e shumta të trashëgimisë, nga personalitetet e shquara deri te veprimtaria krijuese e shkencore e banorëve të saj, pra gjithçka gjen trajtim të argumentuar dhe të sistemuar në këtë vepër.

Në përfundim, monografia “Zymi i Hasit” është shumë më tepër se një libër. Ajo është një arkiv i shkruar i kujtesës kolektive, një monument kulturor në formë libri dhe një dëshmi e qëndrueshmërisë historike të një komuniteti që ka ditur të ruajë identitetin e vet nëpër shekuj. Ajo pasuron historiografinë shqiptare, forcon vetëdijen kulturore dhe u lë brezave të ardhshëm një trashëgimi të çmuar njohurish.

Për këtë arsye, autorët meritojnë vlerësimin dhe mirënjohjen tonë të thellë. Me këtë vepër ata nuk kanë dokumentuar vetëm historinë e Zymit por ata kanë ndërtuar një urë të qëndrueshme midis së kaluarës, së tashmes dhe së ardhmes së kësaj treve të lavdishme.

Çerkin Bytyçi/QendraPress/