Kalaja e Rozafës,ku guri flet me kohën; -Shkruan ;-Gëzim AJGERAJ,shkrimtar me renome dhe analistë.

                         Një reflektim nga vizita ime në zemrën e lashtë të Kalasë së Rozafës në Shkodër

Ka vende që vizitohen për bukurinë e tyre, ka vende që tërheqin për historinë që mbartin, por ka edhe vende të rralla që të bëjnë të ndalesh dhe të reflektosh mbi vetë kuptimin e ekzistencës njerëzore.

Kalaja e Rozafës është një prej tyre. Ajo nuk është thjesht një monument kulture apo një fortesë e ngritur mbi një kodër shkëmbore në hyrje të Shkodrës, ajo është një dëshmi e gjallë e kujtesës kolektive, një simbol i qëndresës, sakrificës dhe vazhdimësisë historike të një populli që ka ditur të mbijetojë mes furtunave të kohës.

Vizita ime në Kalanë e Rozafës ishte shumë më tepër sesa një shëtitje mes mureve të vjetra.

Që në momentin kur fillova ngjitjen drejt portës së saj monumentale, ndjeva sikur po hyja në një hapësirë ku koha kishte humbur kufijtë e zakonshëm.

Muret e lashta, të ndërtuara me gurë që kanë sfiduar shekujt, qëndronin të heshtura nën dritën e diellit, por në atë heshtje dukej sikur fshiheshin mijëra histori.

Çdo gur mbante kujtimin e një epoke, të një beteje, të një ëndrre apo të një sakrifice njerëzore.

Kalaja ngrihet mbi një kodër rreth 130 metra mbi nivelin e detit, në një pozicion strategjik ku bashkohen lumenjtë Buna, Drini dhe Kiri. Që në lashtësi ky vend ka qenë një pikë kyçe për kontrollin e rrugëve tregtare dhe ushtarake të rajonit.

Nuk është rastësi që ilirët zgjodhën pikërisht këtë kodër për të ngritur një nga qendrat më të rëndësishme të mbretërisë së tyre. Nga bedenat e kalasë mund të vëzhgosh një panoramë të jashtëzakonshme që shtrihet mbi qytetin e Shkodrës, luginat përreth dhe ujërat që përshkojnë këtë trevë. Duke parë atë peizazh, kupton menjëherë se pse ky vend ka qenë aq i rëndësishëm për mijëra vjet.

Historia e Rozafës fillon shumë përpara Mesjetës. Arkeologët dhe historianët e lidhin zanafillën e saj me qytetin antik të Skodrës, kryeqendrën e mbretërisë ilire gjatë shekujve IV dhe III para Krishtit.

Këtu sunduan figura të njohura të historisë ilire si Agroni, Teuta dhe Genti. Pikërisht në këtë zonë u zhvilluan disa nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë së Ilirisë. Në vitin 168 para Krishtit, mbreti Genti u përball me ushtrinë romake në një nga betejat vendimtare që shënoi fundin e shtetit ilir. Pas pushtimit romak, kalaja vazhdoi të mbetej një pikë strategjike e rëndësishme, duke kaluar më vonë nën sundimin bizantin, sllav, venedikas dhe osman.

Gjatë shekujve, çdo pushtet që ka kaluar nëpër Shkodër ka lënë gjurmët e veta mbi muret e Rozafës.

Venedikasit, të cilët e kontrolluan kalanë për një periudhë të gjatë gjatë Mesjetës, ndërtuan dhe përforcuan një pjesë të madhe të strukturave që shihen edhe sot.

Më vonë osmanët e përshtatën sipas nevojave të tyre ushtarake. Kjo e bën kalanë një muze të hapur ku bashkëjetojnë shtresa të ndryshme historike dhe kulturore.

Në pak metra katrorë mund të gjesh gjurmë të qytetërimeve që kanë sunduar Ballkanin për më shumë se dy mijë vjet.

Megjithatë, fama e Rozafës nuk buron vetëm nga historia e saj ushtarake apo arkitekturore. Ajo jeton fuqishëm në kujtesën popullore falë legjendës së murimit, një prej tregimeve më të bukura dhe më tragjike të folklorit shqiptar.

Sipas legjendës, tre vëllezër po ndërtonin kalanë, por muret shembeshin çdo natë. Një plak i urtë u tha se ndërtimi do të qëndronte vetëm nëse murohej njëra prej grave të tyre.

Dy vëllezërit më të mëdhenj e thyen besën dhe paralajmëruan gratë e tyre. Vetëm vëllai më i vogël e mbajti fjalën.

Të nesërmen, gruaja e tij, Rozafa, erdhi pa ditur asgjë për fatin që e priste. Kur mësoi të vërtetën, ajo pranoi sakrificën me një kusht, që një sy, një dorë, një këmbë dhe një gji të mbeteshin jashtë murit për të parë, përkëdhelur, lëkundur dhe ushqyer foshnjën e saj.

Kjo legjendë është shumë më tepër sesa një rrëfim popullor. Ajo përfaqëson një filozofi të thellë mbi sakrificën dhe përjetësinë. Në thelb të saj qëndron ideja se asgjë e madhe nuk ndërtohet pa dhënë diçka nga vetja.

Çdo qytetërim, çdo familje, çdo shoqëri dhe çdo brez ndërtohet mbi përpjekjet, mundimet dhe sakrificat e atyre që kanë jetuar më parë. Rozafa nuk është vetëm një personazh legjendar; ajo është simboli i nënës, i dashurisë së pakushtëzuar dhe i vetmohimit njerëzor. Në një kuptim më të gjerë, ajo përfaqëson të gjithë ata njerëz që mbeten të padukshëm në histori, por që janë themelet mbi të cilat ndërtohet e ardhmja.

Teksa ecja nëpër oborret e kalasë dhe prekja muret e saj, më lindi një mendim i thjeshtë por i fuqishëm: sa e vogël është jeta e njeriut përballë kohës.

Ne jetojmë disa dekada, ndërsa këta gurë kanë qëndruar këtu për më shumë se dy mijë vjet. Ata kanë parë mbretër të ngjiten në pushtet dhe të rrëzohen, kanë parë ushtri të pushtojnë e të tërhiqen, kanë parë fe dhe perandori të ndryshojnë.

Dhe megjithatë, vazhdojnë të qëndrojnë. Në këtë kuptim, Rozafa është një mësim mbi përkohshmërinë e pushtetit dhe qëndrueshmërinë e kujtesës. Gjithçka që duket e përjetshme për njeriun, në fakt është kalimtare. Vetëm koha mbetet dëshmitare e heshtur e të gjitha ndryshimeve.

Brenda kalasë ndodhen edhe mbetjet e një kishe mesjetare që më vonë u përshtat për përdorim si xhami gjatë periudhës osmane.

Ky transformim pasqyron historinë komplekse të Ballkanit, ku kultura, fe dhe qytetërime të ndryshme janë takuar, janë përplasur dhe më pas kanë bashkëjetuar. Në Rozafë nuk gjen vetëm histori shqiptare; gjen histori njerëzore.

Ajo është një pikë takimi mes Lindjes dhe Perëndimit, mes traditave të ndryshme dhe mes epokave që kanë lënë gjurmë të pashlyeshme në identitetin e rajonit.

Pamja nga bedenat e kalasë është ndoshta një nga përvojat më mbresëlënëse që mund të përjetojë një vizitor. Nga lart, lumenjtë duken si fije të argjendta që përshkojnë tokën, ndërsa qyteti i Shkodrës shtrihet qetësisht në këmbët e kodrës.

Duke soditur atë panoramë, kupton se perspektiva ndryshon gjithçka. Problemet dhe shqetësimet e përditshme duken të vogla kur shihen nga lartësia e historisë. Ajo që sot na duket e rëndësishme, nesër mund të jetë vetëm një kujtim. Rozafa të mëson se njeriu duhet të ngrihet mbi zhurmën e momentit për të kuptuar kuptimin më të thellë të jetës.

Nëse historia është kujtesa e njerëzimit, atëherë kalatë janë bibliotekat e saj prej guri. Ndryshe nga librat, të cilët mund të digjen, të humbin ose të harrohen, muret e një kështjelle mbeten aty për shekuj me radhë, duke ruajtur në heshtje atë që njerëzit nuk arrijnë ta shkruajnë gjithmonë.

Kalaja e Rozafës është pikërisht një bibliotekë e tillë. Çdo gur i saj është një faqe historie, çdo mur një kapitull, çdo kullë një kujtim i ngrirë në kohë.

Shpesh mendojmë se historia është një seri datash, luftërash dhe emrash sundimtarësh. Por historia e vërtetë nuk jeton vetëm në kronika. Ajo jeton në vendet ku kanë kaluar njerëzit e zakonshëm. Në këto oborre kanë ecur ushtarë të lodhur pas betejave. Në këto mure janë mbështetur rojtarë që kanë kaluar net të tëra duke vëzhguar horizontin.

Në këto hapësira kanë jetuar familje, janë dëgjuar lutje, janë marrë vendime dhe janë ushqyer shpresa. Historia nuk është vetëm ajo që ndodh në pallatet e mbretërve, historia është gjithashtu fryma e atyre njerëzve që nuk i njeh askush, por që me jetën e tyre e kanë bërë të mundur vazhdimësinë e një qyteti dhe të një kombi.

Teksa ecja nëpër rrugicat e kalasë, më dukej sikur çdo hap më afronte me një pyetje të lashtë: çfarë e bën një vend të shenjtë? Nuk është vetëm mosha e tij. Nuk janë vetëm ngjarjet historike. Një vend bëhet i shenjtë kur mbart kujtesën e shumë brezave.

Rozafa është e tillë sepse në të janë përqendruar shekuj të tërë përvojash njerëzore. Ajo është një pikë ku bashkohen jeta dhe vdekja, fitoret dhe humbjet, legjenda dhe realiteti.

Filozofët e lashtë grekë besonin se gjithçka rrjedh dhe ndryshon. Herakliti thoshte se askush nuk mund të hyjë dy herë në të njëjtin lumë, sepse as lumi dhe as njeriu nuk janë më të njëjtët.

Duke parë Bunën dhe Drinin nga bedenat e Rozafës, kjo ide merr një kuptim të veçantë. Ujërat që kalojnë poshtë kalasë nuk janë kurrë të njëjtat, por kalaja vazhdon të qëndrojë.

Lumi simbolizon ndryshimin, ndërsa kalaja simbolizon qëndrueshmërinë. Jeta njerëzore lëviz vazhdimisht si uji, ndërsa kujtesa kolektive përpiqet të mbetet si guri.

Në këtë kontrast mes ujit dhe gurit duket sikur fshihet edhe sekreti i vetë ekzistencës. Njeriu jeton midis këtyre dy forcave. Nga njëra anë dëshiron të ndryshojë, të ecë përpara, të ndërtojë diçka të re.

Nga ana tjetër dëshiron të ruajë identitetin e tij, rrënjët dhe kujtimet. Rozafa është vendi ku këto dy forca takohen. Poshtë saj rrjedhin lumenjtë e kohës, ndërsa sipër saj qëndrojnë gurët e kujtesës.

Ka diçka të veçantë në mënyrën se si kalaja mbikëqyr Shkodrën. Nuk duket si një pushtues mbi qytetin, por si një rojtar i heshtur. Për më shumë se dy mijë vjet ajo ka parë qytetin të ndryshojë.

Ka parë rrugë të reja, shtëpi të reja, breza të rinj. Ka parë kohë lufte dhe kohë paqeje. Dhe megjithatë vazhdon të qëndrojë mbi kodër, si një prind i moshuar që shikon fëmijët e vet duke u rritur.

Në kulturën shqiptare, Rozafa nuk është vetëm një kala. Ajo është simbol. Ashtu si Kruja lidhet me Skënderbeun, Rozafa lidhet me sakrificën. Kjo është arsyeja pse legjenda e saj ka mbijetuar për shekuj.

Njerëzit nuk e kanë ruajtur këtë histori sepse besonin domosdoshmërisht se ajo kishte ndodhur saktësisht ashtu. Ata e kanë ruajtur sepse përmban një të vërtetë më të madhe se faktet. Përmban të vërtetën se çdo brez ndërton mbi sakrificat e brezit paraardhës.

Në një kohë kur bota ndryshon me shpejtësi dhe teknologjia po transformon çdo aspekt të jetës sonë, vende si Rozafa fitojnë një rëndësi edhe më të madhe.

Ato na kujtojnë se përparimi nuk ka kuptim pa kujtesë. Një shoqëri që harron historinë e saj është si një njeri që humbet kujtesën. Mund të vazhdojë të ecë përpara, por nuk di më kush është.

Kalaja e Rozafës është një kundërpeshë ndaj harresës. Ajo na kujton se identiteti nuk ndërtohet vetëm nga e tashmja. Ai ndërtohet nga gjithçka që ka ndodhur më parë.

Në muret e saj lexohen gjurmët e ilirëve, romakëve, bizantinëve, venedikasve dhe osmanëve.

Çdo epokë ka lënë diçka pas, dhe pikërisht kjo shumësi shtresash e bën kalanë kaq të pasur. Ajo nuk është monument i një kohe të vetme, ajo është monument i kohës vetë.

Sa më shumë që qëndron brenda mureve të Rozafës, aq më tepër kupton se ajo nuk është ndërtuar vetëm për të mbrojtur një qytet. Në mënyrë të pavetëdijshme, ajo është ndërtuar për të mbrojtur kujtesën.

Muret e saj nuk kanë rezistuar vetëm kundër armëve dhe pushtuesve, por edhe kundër armikut më të madh të njeriut: harresës.

Çdo brez që largohej linte pas një gjurmë, një histori, një kujtim, dhe kalaja i ruante të gjitha në heshtjen e saj madhështore.

Kur po largohesha nga kalaja, dielli po zhytej ngadalë mbi horizont dhe hija e mureve zgjatej mbi tokë. Për një çast, gjithçka dukej sikur ishte ndalur. Era lëvizte lehtë mbi bedenat e lashta, ndërsa qyteti poshtë vazhdonte ritmin e zakonshëm të jetës moderne.

Në atë çast kuptova se Rozafa nuk është thjesht një destinacion turistik dhe as vetëm një monument historik. Ajo është një reflektim mbi qenien njerëzore, mbi kalueshmërinë e jetës dhe mbi dëshirën tonë për të lënë gjurmë pas vetes.

Disa vende mbeten në kujtesë si fotografi. Të tjera mbeten si emocione. Rozafa mbetet si një pyetje. Një pyetje që lidhet me kohën, me sakrificën, me kujtesën dhe me kuptimin e jetës. Ajo të pyet se çfarë do të mbetet nga ne kur të largohemi.

Të pyet nëse po ndërtojmë diçka që do t’i mbijetojë kohës, ashtu siç i mbijetuan shekujve muret e saj.

Dhe ndoshta ky është sekreti më i madh i Kalasë së Rozafës.

Ajo nuk ka mbijetuar për më shumë se njëzet e dy shekuj vetëm falë trashësisë së mureve të saj.

Ajo ka mbijetuar sepse ruan brenda vetes diçka që as koha nuk mund ta shkatërrojë, kujtesën e shpirtit njerëzor. Në një botë ku gjithçka ndryshon, ajo vazhdon të qëndrojë si një metaforë e përhershme e qëndresës, e sakrificës dhe e dëshirës së njeriut për të lënë gjurmë pas vetes.

Kur largohesh nga Rozafa, kupton se nuk ke vizituar vetëm një kala. Ke vizituar një pjesë të historisë së Shqipërisë, një pjesë të qytetërimit ballkanik dhe, në njëfarë mënyre, një pjesë të vetes.

Sepse çdo njeri ka brenda një Rozafë, një kujtim që e mban gjallë, një sakrificë mbi të cilën është ndërtuar dhe një shpresë që dëshiron t’i mbijetojë kohës.

Dhe pikërisht për këtë arsye, Kalaja e Rozafës nuk është vetëm histori e Shkodrës apo e Shqipërisë.

Ajo është një histori universale për njeriun dhe për betejën e tij të përhershme kundër harresës.

Ajo qëndron ende mbi kodër, mes qiellit dhe lumenjve, si një urë mes së shkuarës dhe së ardhmes, duke u kujtuar brezave se koha kalon, perandoritë bien, por kujtesa, kur ndërtohet mbi sakrificë dhe dashuri, mund të bëhet e pavdekshme.

Shkodër, 15 Qershor 2026/QendraPress/