Fatmir Terziu: Koha si anatomi e vetëkohësisë

 

 

Nëse metafora është trupi estetik i poezisë së Qazim Thaçit, atëherë koha është anatomia e saj e brendshme. Pikërisht aty, në shtresimet e kohës, ndërtohet identiteti poetik i këtij autori, jo si kronologji ngjarjesh, por si ndërgjegje që e lexon historinë përmes njeriut dhe njeriun përmes historisë. Poezia e tij nuk ecën mbi kalendarin e viteve; ajo ecën mbi plagët që koha nuk arrin t’i mbyllë dhe mbi shpresat që ajo nuk arrin t’i shuajë. Leximi i krijimtarisë së Qazim Thaçit nuk kërkon vetëm një analizë figurative, as vetëm një vlerësim estetik. Ajo kërkon një lexim diskursiv, sepse teksti poetik i tij ndërton vazhdimisht dialog midis tri kohëve: kujtesës, së tashmes dhe asaj që ende nuk ka ardhur. Pikërisht ky trekëndësh kohor e bën poezinë e tij të mos mbetet dëshmi, por të shndërrohet në vetëdije.

 

Një antropologji universale e lirisë

 

Në kritikën bashkëkohore evropiane është folur shpesh për “kohën e brendshme” të veprës artistike. Nga Mikhail Bakhtin te Paul Ricoeur, koha nuk konsiderohet më një sfond narrativ, por vetë struktura mbi të cilën ndërtohet kuptimi. Pikërisht në këtë pikë, pa ndjekur modele teorike në mënyrë deklarative, Qazim Thaçi arrin intuitivisht një dimension të rrallë. Poeti e anatomizon kohën nga brenda. Nuk e mat me orë, por me sakrifica. Nuk e numëron me stinë, por me plagë. Nuk e përkufizon me histori, por me ndërgjegje.

Kjo e dallon poezinë e tij nga një pjesë e madhe e poezisë patriotike shqiptare, e cila shpesh mbështetet mbi faktin historik. Tek Thaçi historia nuk rrëfehet. Historia frymon. Heroi nuk vendoset mbi piedestal vetëm si figurë kombëtare, por si pjesë e metabolizmit moral të kohës shqiptare. Për këtë arsye, edhe kur poeti flet për Kosovën, ai nuk ndërton një diskurs lokal. Ai ndërton një antropologji universale të lirisë.

 

Kujtesa, gjuha e vazhdimësisë

Në këtë aspekt mund të vendoset një krahasim domethënës me universin poetik të Paul Celan. Tek Celani kujtesa është gjuha e mbijetesës, tek Qazim Thaçi kujtesa është gjuha e vazhdimësisë. Ndërsa Celani shkruan mbi heshtjen pas katastrofës, Thaçi shkruan mbi zërin që lind prej saj. Njëri ndërton poezinë mbi fragmentin, tjetri mbi frymëmarrjen kolektive. Të dy, megjithatë, e kuptojnë se poezia nuk mund të shpëtojë historinë, por mund ta pengojë harresën.

Në të njëjtën kohë, ekziston një afri interesante me poetikën e Seamus Heaney. Ashtu si Heaney e shndërroi tokën irlandeze në një arkiv moral të popullit të tij, edhe Qazim Thaçi e kthen Kosovën, Prizrenin, Pashtrikun dhe gjithë hapësirën shqiptare në organizma poetikë që mbartin kujtesën si substancë jetike. Por dallimi mbetet i rëndësishëm: tek Heaney toka ruan të kaluarën; tek Thaçi ajo vazhdon ta prodhojë atë.

 

Etika e dëshmisë

 

Diskursi poetik i Qazim Thaçit nuk ndërtohet mbi retorikën e pathosit, por mbi etikën e dëshmisë. Kjo është një veçori që shpesh nuk vihet re në leximin e parë. Ai nuk kërkon të impresionojë përmes figurës së ndërlikuar. Metafora tek ai është gjithmonë funksionale. Ajo nuk fsheh kuptimin; ajo e zgjeron atë. Prandaj metafora nuk është zbukurim stilistik, por metodë njohjeje.

Në këtë pikë mund të flitet për një fenomen që rrallë është trajtuar në kritikën shqiptare: metafora e Qazim Thaçit është një metaforë kinetike. Ajo nuk qëndron në vend. Ajo lëviz nga historia drejt njeriut, nga peizazhi drejt ndërgjegjes, nga mali drejt zemrës, nga lumi drejt kohës. Çdo figurë poetike prodhon një figurë tjetër, duke krijuar një rrjet kuptimor që nuk mbyllet në një interpretim të vetëm. Ky është një tipar karakteristik i poezisë moderne evropiane.

Në këtë kuptim, libri “Kur zgjohen metaforat” nuk është thjesht një përmbledhje poetike. Ai mund të lexohet si një traktat estetik mbi mënyrën se si zgjohet vetëdija. Titulli nuk nënkupton vetëm aktivizimin e figurës poetike; ai nënkupton zgjimin e njeriut përmes gjuhës. Metaforat zgjohen atëherë kur realiteti nuk mjafton më për të shpjeguar realitetin.

 

Koha si spirale

 

Në shumë prej poezive të tij, koha nuk është më lineare. Ajo funksionon si një spiralë ku e shkuara rikthehet vazhdimisht për të gjykuar të tashmen. Ky është një mekanizëm që e afron Qazim Thaçin me poetikën moderne të kujtesës kolektive. Çdo rikthim nuk është nostalgji, por rivendosje morale.

Prandaj edhe peizazhi tek ai nuk është natyrë dekorative. Mali nuk është vetëm mal. Lumi nuk është vetëm lumë. Prizreni nuk është vetëm qytet. Ata janë forma materiale të kujtesës. Janë arkiva të gjalla të identitetit shqiptar. Pikërisht këtu poezia e tij fiton një përmasë semiotike: hapësira bëhet shenjë dhe shenja bëhet histori.

Në planin diskursiv, një nga arritjet më të rëndësishme të Qazim Thaçit është mënyra se si ai ndërton marrëdhënien ndërmjet individit dhe kolektivit. “Unë”-i lirik nuk e zëvendëson kurrë “ne”-në kombëtare, por as nuk humbet brenda saj. Ai ruan një ekuilibër të rrallë, ku identiteti personal dhe ai historik bashkëjetojnë pa e shuar njëri-tjetrin. Ky është një model poetik që e gjejmë tek autorët e mëdhenj evropianë, por që në poezinë shqipe nuk është gjithmonë i pranishëm.

 

Raporti me shpresën

 

Një tjetër dimension i rëndësishëm është raporti me shpresën. Në poezinë e Qazim Thaçit shpresa nuk është optimizëm sentimental. Ajo është kategori etike. Ajo lind pikërisht aty ku dhimbja ka arritur kufirin e saj. Për këtë arsye, edhe kur poezia flet për humbjen, lexuesi nuk largohet me ndjesinë e errësirës, por me bindjen se njeriu mbetet më i madh se tragjedia.

Kjo e bën diskursin e tij të shmangë dy ekstremet që kanë karakterizuar shpesh poezinë e angazhuar: retorikën politike dhe sentimentalizmin romantik. Qazim Thaçi ndërton një rrugë të tretë, ku fjala mbetet artistike edhe kur bëhet dëshmi, dhe mbetet dëshmi edhe kur bëhet art.

Nëse do të kërkonim një formulë sintetike për të përkufizuar poetikën e tij, mund të thuhej se ai është poeti i vetëkohësisë shqiptare. Jo sepse përshkruan kohën e tij, por sepse e zbërthen atë. Ai nuk shkruan mbi epokën; ai e anatomizon atë. Pikërisht këtu merr kuptim edhe titulli i kësaj analize. Anatomia nuk merret me sipërfaqen, por me strukturën e brendshme. Edhe poezia e Qazim Thaçit depërton përtej ngjarjes, përtej emocionit të çastit, për të zbuluar mekanizmat moralë që mbajnë gjallë identitetin e një populli.

 

Konkluzion

 

Në këtë perspektivë, Qazim Thaçi nuk mbetet vetëm një poet i metaforës, as vetëm një poet i Kosovës, i lirisë apo i kujtesës. Ai shfaqet si një autor që ndërton një epistemologji poetike të kohës shqiptare. Në veprën e tij koha nuk kalon; ajo flet. Kujtesa nuk pushon; ajo krijon. Metafora nuk zbukuron; ajo zbulon.

Prandaj krijimtaria e tij meriton të lexohet jo vetëm si poezi, por si një laborator estetik ku historia, filozofia, identiteti dhe etika ndërtojnë së bashku një diskurs poetik me vlera të qëndrueshme. Brenda këtij laboratori, fjala nuk është fundi i mendimit. Ajo është fillimi i një kohe tjetër: kohës së vetëdijes.