SA ËSHTË E DREJTË QË DOGANIMI I MAKINAVE NË KOSOVË ËSHTË MË I SHTREJTË SE NË EVROPË – KUSH HUMBË DHE KUSH FITON NË KËTË MASË LIGJORE-Shkruan;-Gëzim Ajgeraj,shkrim.dhe analistë politik.

Në një shoqëri që synon drejtësi, ligji duhet të jetë si një urë: lidhëse, jo ndarëse. Por kur kjo urë shndërrohet në një portë me pagesë të lartë, ku kalimi bëhet privilegj e jo e drejtë, atëherë lind pyetja filozofike: a është ligji ende instrument i drejtësisë, apo mjet i pabarazisë?

Dogana për makinat në Kosovë është një nga ato fusha ku realiteti ekonomik dhe aspiratat politike përplasen në mënyrë të dukshme.

Në sipërfaqe, ajo paraqitet si një mekanizëm fiskal, një mënyrë për të mbledhur të ardhura dhe për të rregulluar tregun.

Por në thelb, ajo prek drejtpërdrejt marrëdhënien mes shtetit dhe qytetarit, veçanërisht atij qytetari që jeton jashtë, mërgimtarit.

***

1. Ligji si barrë apo si baraspeshë?

Në teori, taksat doganore justifikohen nga disa parime:

• mbrojtja e prodhimit vendor,
• rregullimi i tregut,
• mbrojtja e mjedisit,
• sigurimi i të ardhurave publike.

Por në Kosovë, mungon një element kyç: industria vendore e automobilave. Kjo e zhvesh një nga arsyet themelore të doganimit nga legjitimiteti i saj. Në mungesë të një industrie që duhet mbrojtur, tarifa e lartë nuk është më mburojë, por barrë.

Në këtë kuptim, ligji nuk vepron si baraspeshë mes interesit publik dhe privat, por si një peshë e njëanshme mbi qytetarin.

***

2. Krahasimi me Evropën dhe Zvicrën

Në shumë vende të Bashkimi Evropian, politikat për importin e makinave janë të strukturuara mbi:

• standarde të emetimeve (Euro 5, Euro 6),
• taksa më të ulëta ose të balancuara,
• incentiva për makina ekologjike.

Në Zvicra, për shembull:

• dogana për automjete është relativisht e ulët, (Rreth 12–15 CHF për 100 kg)
• theksi vihet më shumë në TVSH dhe standarde teknike, (Aktualisht rreth 8.1% e vlerës së makinës)
• procedurat janë transparente dhe të parashikueshme.

Ndërsa në Kosovë:

• përveç TVSH-së (18%), aplikohen akciza dhe tarifa të tjera,
• vlera e doganimit shpesh perceptohet si e lartë (3000–6000€ apo më shumë),
• kriteret për vitin e prodhimit kufizojnë importin e makinave më të vjetra.

Ky dallim krijon një ndjesi të qartë: qytetari kosovar paguan më shumë për të njëjtin produkt sesa një qytetar evropian, pa pasur të njëjtin nivel të të ardhurave.

***

3. Paradoksi i mërgimtarit

Mërgimtari është një figurë paradoksale në këtë ekuacion. Ai:

• kontribuon në ekonomi përmes remitancave,
• ruan lidhje emocionale me vendin,
• investon në Kosovë.

Por kur ai vendos të sjellë një makinë, përballet me një sistem që:

• e penalizon financiarisht,
• e detyron të blejë makina më të reja dhe më të shtrenjta,
• e shtyn drejt alternativave informale (regjistrime në vende të tjera).

Kjo krijon një situatë ku qytetari besnik ndaj vendit trajtohet si konsumator i rënduar, jo si partner i shtetit.

***

4. Kush humb dhe kush fiton?

Humbësit:

• qytetarët me të ardhura mesatare,
• mërgimtarët,
• tregu i brendshëm që mbetet i kufizuar,
• besimi në institucione.

Fituesit:

• buxheti shtetëror (afatshkurtër),
• importuesit e makinave më të reja,
• strukturat që përfitojnë nga status quo-ja fiskale.

Por këtu lind një pyetje më e thellë: a është fitimi fiskal i menjëhershëm më i rëndësishëm se humbja afatgjatë e besimit qytetar?

***

5. Ligji dhe drejtësia: një dallim filozofik

Filozofët si John Rawls do të argumentonin se drejtësia kërkon që rregullat të jenë të favorshme për më të pafavorizuarit. Në këtë rast, tarifat e larta nuk duket se përmbushin këtë kriter.

Ndërsa Aristoteli do të fliste për “drejtësinë shpërndarëse”, ndarjen e barrës në mënyrë proporcionale. Por kur një qytetar me të ardhura modeste paguan një përqindje të lartë të pasurisë së tij për një makinë, proporcionaliteti zhduket.

***

6. Metafora e portës së rëndë

Le ta imagjinojmë shtetin si një qytet me një portë hyrëse.

Çdo qytetar që kthehet nga diaspora duhet të kalojë përmes kësaj porte me makinën e tij. Por porta është e rëndë, dhe për t’u hapur kërkon një çmim të lartë.

Disa mund ta përballojnë dhe hyjnë. Të tjerët ndalen jashtë, ose kërkojnë rrugë alternative.

Në këtë metaforë, pyetja nuk është vetëm ekonomike, por morale:
A është kjo portë një mekanizëm rregullues, apo një filtër që ndan qytetarët në të privilegjuar dhe të përjashtuar?

***

7. A janë këto tarifa në përputhje me standardet evropiane?

Formalisht, Kosova nuk është ende pjesë e Bashkimi Evropian dhe ka autonomi në politikat fiskale. Por në praktikë:

• standardet e BE-së synojnë harmonizim dhe lehtësim të tregtisë,
• barrierat e larta tarifore konsiderohen pengesë për integrim.

Në këtë kuptim, tarifat e larta mund të jenë ligjore, por jo domosdoshmërisht në frymën e integrimit evropian.

***

8. Deri kur?

Pyetja “deri kur?” është në thelb një thirrje për reflektim institucional.

Sepse:

• një çerek shekulli me politika të tilla krijon norma të reja padrejtësie,
• qytetarët fillojnë të normalizojnë shmangien e ligjit,
• shteti humb autoritetin moral.

***

9. Një rrugë e mundshme përpara

Një reformë e arsyeshme mund të përfshijë:

• ulje graduale të tarifave,
• fokus në standarde ekologjike,
• lehtësime për mërgimtarët,
• harmonizim me praktikat evropiane.

***

10. Përfundim

Doganimi i makinave në Kosovë nuk është thjesht një çështje ekonomike, është një pasqyrë e marrëdhënies mes shtetit dhe qytetarit.

Kur kjo marrëdhënie ndërtohet mbi barrë të pabalancuar, ajo prodhon jo vetëm kosto financiare, por edhe kosto morale.

Në fund, pyetja nuk është vetëm:

“Sa paguajmë?”

Por:
“Çfarë lloj shteti po ndërtojmë kur paguajmë kaq shumë?”

Sepse një shtet që synon Evropën nuk matet vetëm me ligje, por me drejtësinë që ato ligje prodhojnë.

2026/QendraPress/