Katarsisi partiak i partive shqiptare në të gjitha hapësirat në Ballkan- Një nevojë e kohës apo domosdoshmëri ?-Shkruan; Gëzim AJGERAJ, shkrimtar dhe analist politik.

Fjala “katarsis” na vjen nga teatri i lashtë grek, ku Aristoteli e përdorte për të përshkruar çastin kur tragjedia, përmes frikës dhe dhembshurisë, e pastron shpirtin e spektatorit nga tepricat e ndjenjave të errëta. Por katarsisi nuk ishte thjesht një ndjesi estetike, ishte, në thelb, një ligj i natyrës njerëzore: asnjë trup, asnjë shpirt, asnjë bashkësi nuk mund të mbajë përgjithmonë brenda vetes helmin e pashkarkuar pa u sëmurur prej tij. Kjo e vërtetë e vjetër, e lindur në skenat e Athinës, na duket sot befasueshëm e gjallë kur e vendosim përballë realitetit politik të hapësirave shqiptare në Ballkan. Sepse pyetja nuk është thjesht nëse partitë tona kanë nevojë për ndryshim, pyetja e vërtetë, ekzistenciale, është nëse mund të vazhdojnë të jetojnë pa u pastruar nga brenda.

Le ta shohim këtë çështje jo si polemikë të përditshme mes koalicionesh e opozitash, po si diagnozë të një organizmi të gjatë e të lodhur. Një parti politike, ashtu si çdo institucion i gjallë, lind nga një ide, rritet përmes një beteje, piqet përmes pushtetit, dhe nëse s’ripërtërihet, plaket drejt një forme të ngurtë, byrokratike, të vetëmjaftueshme, ku qëllimi origjinal zbehet e mbetet vetëm forma e mbajtjes së pushtetit si qëllim në vetvete.

Max Weber, njëri prej mendimtarëve më të mprehtë të shtetit modern, dallonte tri lloje autoriteti; tradicionalin, karizmatikun dhe racional-ligjorin. Hapësirat tona politike shqiptare, prej Tiranës në Prishtinë, prej Shkupit e Tetovës në Ulqin e Preshevë, kanë mbetur kryesisht të ngujuara mes autoritetit tradicional dhe atij karizmatik, pushteti trashëgohet si klan, ose përqendrohet te një njeri i vetëm i “pazëvendësueshëm”, ndërkohë që autoriteti racional-ligjor, ai që buron nga rregulla, institucione dhe llogaridhënie, mbetet ende, në shumë raste, thjesht formë pa përmbajtje.

Kjo nuk është vetëm çështje strukture, është, para së gjithash, çështje psikologjie kolektive. Grupet njerëzore, kur ndihen të kërcënuara nga jashtë, priren të mbyllen brenda vetes, të kërkojnë siguri te lidershipi i fortë, dhe të shpërblejnë besnikërinë më shumë se kompetencën.

Kjo psikologji e mbijetesës, e kuptueshme në kohë lufte apo krize ekzistenciale, bëhet kancer kur vazhdon në kohë paqeje, kur trashëgohet brez pas brezi si “kështu funksionon politika jonë”. Partitë shqiptare, në të gjitha shtetet ku ekziston një komunitet shqiptar i organizuar politikisht, kanë trashëguar shpesh këtë refleks mbijetese nga periudha të vështira historike, periudha të diktaturës, të luftës, të pasigurisë kombëtare, por e kanë ngurtësuar atë në kulturë të përhershme, edhe kur rrethanat e jashtme nuk e kërkojnë më atë ngurtësi.

Psikologjia e grupit na tregon një fenomen tjetër të rëndësishëm: groupthink-un, (mentalitet grupor) atë gjendje ku anëtarët e një grupi, nga frika e përjashtimit apo dëshira për konsensus të brendshëm, heshtin kritikat e tyre edhe kur e dinë se diçka po shkon keq.

Kaq shumë vendime të gabuara në histori, jo vetëm politike, kanë ndodhur jo se askush nuk e shihte gabimin, po se askush s’kishte guximin ta thoshte me zë të lartë brenda dhomës. Kur një parti politike e ndalon debatin e brendshëm, kur e trajton pyetjen kritike si tradhti dhe jo si kontribut, ajo e mbyt vetë mekanizmin e vetëm që e mban një organizëm politik të gjallë e të përshtatshëm: aftësinë për t’u vetëkorrigjuar.

Machiavelli, në “Diskurset mbi Livin”, shkruante se çdo republikë, çdo bashkësi politike, ka nevojë periodike të “kthehet te parimet e para” nga u lind — përndryshe korruptohet ngadalë, siç ndryshket hekuri i lënë në lagështi.

Kjo kthesë te parimet e para nuk është nostalgji, po rigjenerim: rikujtimi i pse u themelua diçka, çfarë premtoi, kujt i shërbeu fillimisht. Partitë shqiptare, në shumicën e tyre, u lindën nga ide të mëdha, liria, pluralizmi, çlirimi kombëtar, drejtësia sociale, po shpesh, me kalimin e dekadave, ideja origjinale u zëvendësua nga struktura e vet organizative, nga rrjeti i interesave, nga logjika e vetëmbrojtjes institucionale. Kur pyetja “çfarë duam të arrijmë” zëvendësohet nga pyetja “si e mbajmë pushtetin”, partia ka humbur shpirtin e vet themelues, edhe pse emri, flamuri e retorika mund të mbeten të njëjta.

Metafora e pyllit na ndihmon këtu më shumë se çdo analizë abstrakte. Ekologët e dinë prej kohësh se disa pyje kanë nevojë periodike për zjarr të kontrolluar, jo zjarr shkatërrimtar, po një djegie e drejtuar që heq drurin e thatë, gjethet e grumbulluara, parazitët e fshehur nën shtresat e vjetra, për t’i lënë vend dritës së diellit të arrijë farat e reja në tokë. Pa këtë djegie periodike, pylli grumbullon aq shumë material të thatë sa, kur zjarri vjen, dhe vjen gjithmonë, herët a vonë, e shkatërron gjithçka, jo vetëm të vjetrën po edhe farat e ardhmërisë. Katarsisi partiak i ngjan pikërisht kësaj: një djegie e kontrolluar, e vetëdijshme, e udhëhequr nga brenda, që heq atë çka është thatë e të vdekur, klienelizmin, nepotizmin, frikën e brendshme, kultet e personalitetit, para se natyra vetë, në formën e krizës elektorale apo shoqërore, ta bëjë këtë pastrim në mënyrë të pakontrolluar e shkatërrimtare.

Hannah Arendt, duke reflektuar mbi natyrën e pushtetit, bënte një dallim thelbësor mes pushtetit dhe dhunës: pushteti i vërtetë, shkruante ajo, lind nga aftësia e njerëzve për të vepruar bashkërisht, nga plurality-teti i zërave që bashkohen vullnetarisht drejt një qëllimi, ndërsa dhuna është shenjë e humbjes së atij pushteti të vërtetë, mjet i fundit i atyre që s’kanë më legjitimitet të vërtetë për të bindur, vetëm forcë për të detyruar.

Kur një parti politike mbështetet gjithnjë e më shumë te frika, te kontrolli i informacionit, te varësia ekonomike e anëtarëve të vet nga posti apo pozicioni, ajo po zëvendëson pushtetin e vërtetë, atë që buron nga bindja e lirë e qytetarëve, me diçka që i ngjan më shumë dhunës së heshtur institucionale.

Dhe historia na mëson pareshtur se çdo sistem i ndërtuar mbi frikë, sado i qëndrueshëm të duket në sipërfaqe, mbart brenda vetes farën e shpërbërjes së vet, sepse frika nuk krijon lidhje, po vetëm distancë të maskuar si disiplinë.

Hapësira shqiptare në Ballkan ka një veçori që e bën këtë pyetje edhe më urgjente; fragmentimi gjeografik dhe shtetëror i një kombi që, në thelb kulturor e gjuhësor, mbetet i bashkuar.

Shqiptarët e Shqipërisë, të Kosovës, të Maqedonisë së Veriut, të Luginës së Preshevës, të Malit të Zi, jetojnë nën sisteme të ndryshme zgjedhore, nën kushtetuta të ndryshme, nën presione të ndryshme gjeopolitike, por vuajnë, në thelb, nga i njëjti sindrom; partitë e ngurtësuara në struktura klanore a personaliste, distanca gjithnjë e më e madhe mes elitës politike dhe qytetarit të thjeshtë, dhe një klasë e re e re e votuesve, të rinjtë, të arsimuar shpesh jashtë, të lidhur me botën përmes internetit, që nuk e njeh më veten në gjuhën e vjetër politike të “besnikërisë party-je” apo “trashëgimisë historike të luftës së të parëve”.

Kjo është, në fakt, mundësia më e madhe historike; sepse kriza është e përbashkët në të gjithë hapësirën, edhe zgjidhja mund të vijë si dialog i përbashkët, jo si reformë e izoluar në një shtet të vetëm.

Filozofia politike na jep edhe një këndvështrim tjetër, atë të Montesquieu-së, i cili shkruante se liria politike nuk mbrohet nga virtyti i njerëzve të veçantë, po nga ndarja dhe balanca e pushteteve, nga struktura që e bën abuzimin të vështirë, jo vetëm të pahijshëm moralisht.

Katarsisi partiak, atëherë, nuk mund të kufizohet vetëm në thirrje morale për “njerëz më të mirë” në krye të partive. Duhet edhe strukturë e re; primare të vërteta e transparente për zgjedhjen e lidershipit, financim i hapur e i kontrollueshëm i fushatave, rrjete të brendshme ku zëri i anëtarit të thjeshtë peshon aq sa i atij në krye, mekanizma reale llogaridhënieje kur pritjet e votuesve tradhtohen.

Pa këto struktura, çdo thirrje për “pastrim moral” mbetet retorikë e bukur që zhduket me zgjedhjet e ardhshme, ashtu siç zjarri i pakontrolluar mund të krijojë iluzionin e pastrimit ndërsa në fakt djeg edhe farat e mira bashkë me barishtet e këqija.

Këtu na duhet kujdes i madh psikologjik e historik njëkohësisht: çdo thirrje për “pastrim” mban brenda vetes edhe rrezikun e vet. Revolucioni francez na dha një nga paralajmërimet më tronditëse të historisë politike, kur Danton, në prag të gijotinës së vet, thuhet të ketë thënë se revolucioni, si Saturni, i ha vetë fëmijët e tij.

Çdo lëvizje “pastrimi” që fillon me qëllime fisnike mund të degjenerojë në gjueti shtrigash, në purga të brendshme që zëvendësojnë një klikë me tjetrën pa ndryshuar logjikën themelore të pushtetit.

Prandaj katarsisi i vërtetë politik nuk mund të jetë thjesht ndryshim faqesh, largimi i disa emrave dhe zëvendësimi me emra të tjerë brenda së njëjtës logjikë klanore, po ndryshim i vetë gramatikës së pushtetit: nga pronësi personale e postit, në shërbim të përkohshëm ndaj qytetarit.

Psikologjikisht, shoqëritë tona kanë zhvilluar, gjatë dekadave të fundit, një lloj “lodhjeje demokratike”, një skepticizëm i thellë ndaj çdo premtimi ndryshimi, të ushqyer nga dekada premtimesh të pashlyera. Kjo lodhje është, vetë, pjesë e sëmundjes që kërkojmë ta trajtojmë, sepse qytetari i lodhur nga premtimet e pambajtura fillon të tërhiqet nga pjesëmarrja politike, duke lënë kështu më shumë hapësirë pikërisht për ato struktura klanore e klienteliste kundër të cilave protestonte fillimisht. Është një cikël vicioz: sa më i madh mosbesimi, aq më i vogël pjesëmarrja aktive për ta ndryshuar sistemin; sa më i vogël pjesëmarrja, aq më i fortë kontrolli i strukturave të vjetra mbi hapësirën politike të mbetur bosh.

E megjithatë, pikërisht në këtë lodhje fshihet edhe farë shprese, sepse historia e lëvizjeve politike të suksesshme na tregon se katarsisi i vërtetë nuk vjen kurrë nga elitat e veta, po nga presioni i një shoqërie civile të zgjuar, e organizuar, e vendosur.

Tocqueville, duke studiuar demokracinë amerikane, vinte re se forca e vërtetë e një demokracie të shëndetshme qëndron te dendësia e shoqatave qytetare të pavarura nga shteti e nga partitë, te aftësia e qytetarëve për t’u organizuar vetë, pa pritur udhëzim nga lart.

Hapësirat shqiptare kanë nevojë urgjente për këtë lloj infrastrukture qytetare; media të pavarura financiarisht nga pushteti, universitete që prodhojnë mendim kritik e jo vetëm diploma, organizata joqeveritare që mbajnë llogaridhënie reale e jo thjesht projekte financimi, dhe mbi të gjitha, një kulturë qytetare ku kritika ndaj pushtetit trajtohet si detyrë qytetare, jo si armiqësi personale.

Duhet të flasim edhe për dimensionin gjeneratën. Të rinjtë e sotëm në hapësirat shqiptare, të rritur me qasje të lirë në informacion global, e krahasojnë vetes politike jo vetëm me realitetin lokal, po me standardet e vendeve më të zhvilluara demokratike.

Ky krahasim krijon një dallim të thellë psikologjik nga brezat paraardhës: prindërit i falnin partive shumë, sepse i krahasonin me diktaturën a luftën që kishin njohur më parë; brezi i ri i krahason me atë çka sheh të mundur diku tjetër, dhe fal shumë më pak.

Kjo nuk është mosmirënjohje historike, po pjekuri e re demokratike, shenjë se shoqëria po piqet drejt pritshmërish më të larta. Partitë që s’e kuptojnë këtë ndryshim brezash, që vazhdojnë t’i flasin qytetarit të ri me gjuhën e vjetër të “meritave historike” e “sakrificave të së kaluarës”, rrezikojnë ta humbin plotësisht lidhjen me të ardhmen e vet elektorale.

Nga këndi filozofik, mund ta shohim këtë moment si atë që Hegeli e quante “kthesa dialektike”, momenti kur teza e vjetër, e shtypur nën peshën e kontradiktave të veta të brendshme, prodhon vetë antitezën që e sfidon, dhe nga përplasja e tyre lind sinteza e re, më e pjekur.

Partitë shqiptare të sotme janë teza e vjetër që lindi nga liria e para tridhjetë e ca viteve, tashmë e rënduar me kontradiktat e veta, premtim liberal me praktikë klientelizmi, retorikë evropiane me strukturë klanore të brendshme.

Antiteza po lind tashmë, në formën e lëvizjeve të reja qytetare, protestave spontane, votuesve që braktisin votën e trashëguar familjarisht. Nëse ky proces dialektik do të prodhojë sintezë të vërtetë demokratike, apo thjesht kaos të ri, varet tërësisht nga mençuria, ose mungesa e saj, me të cilën aktorët e sotëm e menaxhojnë këtë kalim.

Le të mos e harrojmë as dimensionin ekzistencial të kombit. Shqiptarët, të ndarë historikisht nga kufij që s’i kanë zgjedhur vetë, kanë pasur gjithmonë nevojë të veçantë për unitet të brendshëm si mburojë kundër presioneve të jashtme. Por ky unitet, kur kërkohet me çdo kusht, shpesh është përdorur si justifikim për të heshtur kritikën e brendshme, “mos e ndajmë kombin duke kritikuar partinë tonë kur kemi armiq të jashtëm”.

Kjo logjikë, e kuptueshme historikisht në momente ekzistenciale reale, është keqpërdorur shpesh si mburojë ndaj llogaridhënies së brendshme. Uniteti i vërtetë kombëtar nuk kërkon heshtje ndaj korrupsionit apo klientelizmit brenda vetë strukturave politike, përkundrazi, kërkon guximin për ta trajtuar këtë si problem të përbashkët kombëtar, jo si “çështje e brendshme e panelit politik”.

Politikisht, çështja e katarsisit partiak lidhet ngushtë me çështjen e integrimit evropian, që mbetet, për shumicën e hapësirave shqiptare në Ballkan, kompas kryesor i reformave. Bashkimi Evropian, me gjithë kritikat e drejta që i bëhen për ngadalësinë e vet burokratike, ka funksionuar historikisht si pikë referimi e jashtme që i detyron sistemet politike vendase drejt standardeve më të larta transparence e llogaridhënieje.

Por edhe ky presion i jashtëm ka kufijtë e vet: asnjë presion evropian s’mund të zëvendësojë vullnetin e brendshëm për ndryshim. Struktura mund të imponohet nga jashtë; kultura, jo.

Dhe pikërisht kultura politike, ajo çka njerëzit e konsiderojnë “normale” në marrëdhënien mes qytetarit e pushtetit, është ajo çka duhet ndryshuar nga brenda, përmes vetë procesit të katarsisit që po diskutojmë.

Një thënie e lashtë politike, e atribuuar herë Perikliut e herë traditës demokratike athinase, thotë se ai që nuk merret me politikë nuk duhet të mendojë se kështu shpëton nga pasojat e saj, po thjesht se dikush tjetër do të vendosë në vend të tij.

Kjo thënie mbetet mahnitshëm aktuale për shoqëritë tona; apatia qytetare nuk është neutralitet, po dorëzim i heshtur i fushës së betejës te ata që tashmë e kontrollojnë atë.

Katarsisi partiak, prandaj, nuk mund të jetë spektator i jashtëm, duhet të jetë proces në të cilin qytetari i thjeshtë, jo vetëm elita e brendshme e partisë, merr pjesë aktive, përmes votës, përmes shoqatave qytetare, përmes protestës paqësore kur është e nevojshme, përmes kërkesës së vazhdueshme për transparencë.

A është kjo, atëherë, thjesht “nevojë e kohës”, diçka që mund të presë deri kur rrethanat ta lejojnë, apo domosdoshmëri ekzistenciale që nuk pranon shtyrje? Përgjigja filozofike qëndron pikërisht te vetë natyra e krizave organike: sëmundja që lihet pa u trajtuar nuk qëndron statike, po përkeqësohet.

Klientelizmi i patrajtuar nuk mbetet siç është, thellohet, përhapet, bëhet normë e re, edukon breza të rinj në logjikën e vet, derisa çrrënjosja e tij bëhet gjithnjë e më e vështirë, gati e pamundur pa ndonjë krizë të madhe e traumatike. Prandaj përgjigja e ndershme është se çka dukej dje “nevojë e kohës”, diçka që mund të prisnim edhe pak, sot është kthyer, nën peshën e vet dekadash pa reformë, në domosdoshmëri urgjente, sepse çmimi i mosveprimit rritet çdo vit që kalon pa u trajtuar rrënjësisht.

Ka edhe një dimension ekonomik që s’mund të lihet mënjanë kur flasim për katarsisin partiak, sepse politika e klientelizmit nuk është thjesht defekt moral i disa individëve, është ekonomi paralele e tërë funksionale, me rregullat, hierarkitë dhe përfituesit e vet.

Kur punësimi në administratë publike, kontratat shtetërore, apo edhe shërbimet më elementare shëndetësore e arsimore varen, në praktikë, nga karta e partisë apo lidhja familjare me dikë brenda strukturës, krijohet një sistem ku qytetari racional, jo i korruptuar në zemër, po thjesht i vetëdijshëm për rregullat e lojës, mësohet të kërkojë “njeriun e vet” brenda partisë përpara se të kërkojë të drejtën e vet si qytetar i barabartë.

Ky mekanizëm psikologjik, i quajtur ndonjëherë “korrupsion i normalizuar”, është më i rrezikshëm se korrupsioni skandaloz i medieve, sepse nuk shkel ligjin haptazi, thjesht e zbraz ligjin nga brenda, duke e bërë të parëndësishëm përballë rrjeteve joformale të favorit. Katarsisi i vërtetë duhet ta prekë edhe këtë shtresë të thellë, ekonomike, jo vetëm fasadën retorike të fushatave zgjedhore.

Roli i medias, në këtë kontekst, meriton vëmendje të veçantë filozofike. Habermasi, duke menduar për sferën publike, argumentonte se demokracia funksionale kërkon një hapësirë të përbashkët debati, të lirë nga kontrolli i shtetit dhe i interesave private të ngushta, ku qytetarët mund të diskutojnë racionalisht çështjet e përbashkëta.

Kur media, në vend që të jetë ky forum i lirë, bëhet vetë pronë e grupeve të interesit të lidhura me parti të veçanta, sfera publike shndërrohet në një sërë “dhomash jehone” të mbyllura, ku secili grup dëgjon vetëm konfirmimin e paragjykimeve të veta, kurrë sfidën e tyre të ndershme.

Ky fragmentim i vëmendjes publike e bën edhe më të vështirë vetë mundësinë e katarsisit kolektiv, sepse katarsisi kërkon një skenë të përbashkët, siç ishte teatri i lashtë grek, ku e gjithë qyteti shihte të njëjtën tragjedi njëkohësisht, ndërsa media e sotme e fragmentuar krijon aq shumë “teatro” të veçanta sa askush nuk e sheh më dramën e përbashkët kombëtare.

Diaspora shqiptare, e shpërndarë në gjithë botën perëndimore, luan një rol paradoksal në këtë proces. Nga njëra anë, diaspora shpesh mbetet e lidhur emocionalisht me partitë e vjetra, me nostalgji ndaj lëvizjeve që i njohën në rininë e tyre, duke financuar e mbështetur ndonjëherë pikërisht ato struktura që brezi i ri brenda vendit po i sfidon.

Nga ana tjetër, pikërisht diaspora, përmes njohjes së drejtpërdrejtë me sisteme politike më transparente e funksionale në vendet ku jeton, bëhet zë kritik i fuqishëm, duke krahasuar vazhdimisht realitetin vendas me standardet e vendeve mikpritëse.

Ky tension i brendshëm brenda vetë diasporës, mes nostalgjisë mbrojtëse dhe kritikës reformuese, pasqyron të njëjtin tension që përshkon tërë hapësirën shqiptare; dëshira për të mbrojtur atë çka njohim, kundrejt nevojës për të ndryshuar atë çka na dëmton.

Filozofi Karl Popper, duke shkruar për shoqërinë e hapur dhe armiqtë e saj, theksonte se dallimi themelor mes shoqërive të lira dhe atyre totalitare nuk qëndron te qëllimet e mira apo të këqija të udhëheqësve, po te ekzistenca e mekanizmave institucionalë përmes të cilëve qytetarët mund të ndryshojnë qeverisjen pa dhunë, kur ajo dështon apo abuzon. Kjo ide; se e mira e një sistemi politik matet jo me atë sa të mira janë premtimet e tyre, po me atë sa lehtë mund të korrigjohet kur gabon, na ofron një kriter të thjeshtë por të fuqishëm për të matur shëndetin e vërtetë të partive tona; a mund të ndryshojë lehtësisht lidershipi i një partie kur qytetarët e vet e duan këtë, apo lidershipi është ngulitur aq thellë sa çdo përpjekje ndryshimi kërkon përplasje traumatike, ndarje partie, apo krizë të jashtëzakonshme?

Sa më e vështirë ndryshimi paqësor i brendshëm, aq më larg është ajo parti nga katarsisi i vërtetë demokratik, pavarësisht se çfarë thotë retorika e saj zyrtare.

Duhet theksuar edhe rreziku i kundërt, po aq i rëndësishëm; katarsisi si dukje pa përmbajtje. Ekziston një formë e rrezikshme e “katarsisit kozmetik”, ku partitë ndërrojnë fytyra, rinovojnë logon, prezantojnë kandidatë të rinj e të freskët për sy, ndërkohë që struktura reale e vendimmarrjes, financimit dhe patronazhit mbetet plotësisht e paprekur pas kulisave.

Kjo formë e rreme katarsisi është ndoshta edhe më demoralizuese se mungesa e plotë e ndryshimit, sepse i jep qytetarit shpresë të rreme, e cila, kur zbulohet si iluzion, thellon edhe më shumë cinizmin dhe tërheqjen nga pjesëmarrja qytetare. Dallimi mes katarsisit të vërtetë dhe atij kozmetik qëndron pikërisht atje ku Machiavelli na paralajmëroi; kthimi te parimet e para do të thotë ndryshim i substancës, jo vetëm i pamjes së jashtme.

Le të reflektojmë edhe mbi kohën si dimension filozofik të vetë çështjes. Shoqëritë shqiptare, sidomos ato që dolën nga izolimi komunist apo nga konfliktet e dhunshme të viteve nëntëdhjetë, kanë pasur nevojë reale, në fillim të tranzicionit të tyre demokratik, për stabilitet mbi çdo gjë tjetër, madje edhe me çmimin e tolerimit të strukturave jo plotësisht demokratike brenda vetë partive, sepse frika nga kaosi ishte më e madhe se frika nga stanjacioni.

Kjo justifikohej historikisht; pas dekadash izolimi apo lufte, çdo formë e rendit dukej më e mirë se kthimi te kaosi i njohur. Por çdo justifikim historik ka datën e vet të skadimit. Ajo çka ishte e kuptueshme, madje e domosdoshme, në vitet e para të tranzicionit, bëhet peshë e rëndë e padrejtë tridhjetë vjet më vonë, kur brezi që sundon ende përdor kujtimin e krizave të vjetra si justifikim për të mos lëshuar pushtetin te brezi i ri, i cili s’ka njohur ato kriza dhe s’e ndien detyrimin moral ndaj tyre.

Metafora e trupit njerëzor na kthehet përsëri e dobishme këtu, tani në një kuptim tjetër: çdo trup i shëndetshëm ka nevojë periodike për ethe, për një rritje të përkohshme temperature që aktivizon sistemin imunitar kundër infeksionit. Etha nuk është vetë sëmundja; është përgjigja e trupit ndaj sëmundjes, shenjë se trupi ende lufton, ende reagon, ende është i gjallë.

Protestat qytetare, debatet e ashpra publike, ndarjet e brendshme partiake që lindin nga kritika e ndershme, të gjitha këto mund të duken, në sipërfaqe, si shenja krize apo çrregullimi. Në fakt, shpesh janë pikërisht etha e shëndetshme e një trupi politik që ende ka forcën të luftojë kundër infeksionit të vet të brendshëm. Rreziku i vërtetë nuk është etha, është apatia, gjendja e trupit që s’ka më as forcën të ngrejë temperaturë kundër sëmundjes, sepse sistemi imunitar vetë është dorëzuar.

Kjo na çon te një pikë psikologjike delikate: dallimi mes shpresës dhe dëshpërimit brenda vetë qytetarit të thjeshtë.

Viktor Frankl, duke shkruar nga përvoja e vet ekstreme e mbijetesës, vinte re se njeriu mund të durojë pothuajse çdo vështirësi nëse gjen kuptim në të, po humbet çdo forcë kur bindet se vuajtja e tij është e pakuptimtë, pa fund, pa mundësi ndryshimi.

Kjo e vërteta psikologjike zbatohet drejtpërdrejt te qytetari ballkanik i lodhur nga premtimet e pambajtura; nuk është vetë vështirësia ekonomike apo politike ajo që e shtyn drejt apatisë apo emigrimit, po bindja se asgjë s’mund të ndryshojë, se sistemi është i mbyllur përgjithmonë ndaj çdo përpjekjeje qytetare.

Prandaj çdo shenjë e vogël, e dukshme, e ndryshimit real brenda strukturave partiake, sado modeste, ka vlerë psikologjike shumë më të madhe se sa thjesht përmirësimi teknik që përfaqëson, sepse rikthen te qytetari besimin se veprimi i tij ka kuptim, se pjesëmarrja qytetare mund të prodhojë ende diçka.

Le të mendojmë edhe për marrëdhënien mes katarsisit partiak dhe identitetit kombëtar në kuptimin e tij më të thellë, jo atë sipërfaqësor të flamurit e këngëve. Kombi, siç e kuptonte Ernest Renan në ligjëratën e tij të famshme, nuk është thjesht gjuhë e përbashkët apo racë e përbashkët, po një “plebishit i përditshëm”, vullneti i vazhdueshëm i njerëzve për të jetuar së bashku, për të ndarë të njëjtin fat politik.

Kur qytetarët humbin besimin te partitë e veta deri në atë pikë sa braktisin plotësisht pjesëmarrjen, apo emigrojnë në masë drejt vendeve të tjera, ky “plebishit i përditshëm” fillon të dobësohet, jo për shkak të gjuhës apo historisë së përbashkët, po për shkak të humbjes së besimit se e ardhmja e përbashkët politike ia vlen mundimin.

Katarsisi partiak, në këtë dritë, nuk është thjesht çështje reforme institucionale, po pyetje ekzistenciale për vetë vazhdimësinë e kombit si projekt i përbashkët politik, jo vetëm si trashëgimi kulturore e së kaluarës.

Le të kthehemi, drejt fundit të kësaj reflektimi, te vetë koncepti origjinal grek, sepse ai na jep edhe përgjigjen më të thellë filozofike. Katarsisi teatror grek nuk ndodhte kurrë në vetmi, ndodhte para gjithë qytetit, të mbledhur së bashku në amfiteatër, duke parë të njëjtën tragjedi, duke ndarë të njëjtën frikë e dhembshuri kolektive.

Ishte, në thelb, akt qytetar, jo vetëm përjetim individual. Kjo na sugjeron diçka të rëndësishme për katarsisin partiak që kërkojmë: ai s’mund të ndodhë vetëm brenda kongreseve të mbyllura të partive, mes delegatëve të zgjedhur nga vetë struktura që kërkojmë ta ndryshojmë.

Duhet të ndodhë, në një farë mënyre, “para qytetit të tërë”, përmes debatit publik të hapur, përmes medias së pavarur, përmes qytetarëve që marrin pjesë drejtpërdrejt, jo vetëm përmes votës çdo katër vjet, po përmes pjesëmarrjes së vazhdueshme në jetën publike të bashkësisë së vet.

Ka edhe një pikë të fundit, ndoshta më e thjeshta nga të gjitha, që meriton të thuhet pa mbështjellje filozofike të tepërt; politika, në thelbin e vet më njerëzor, është vetëm një formë tjetër e marrëdhënies mes njerëzve, dhe çdo gjë që thamë më sipër për shoqërinë, për dashurinë, për faljen, për aftësinë për të parë tjetrin si vëlla e jo si armik, vlen njësoj edhe brenda vetë strukturave partiake.

Një parti që nuk arrin të trajtojë me respekt anëtarin e vet të thjeshtë, votuesin e vet besnik, kundërshtarin e vet të brendshëm kritik, nuk mund t’i kërkojë shoqërisë më të gjerë atë çka nuk e praktikon vetë brenda mureve të veta. Katarsisi partiak, në fund të fundit, është thjesht kërkesa që politika të rikthehet te qëllimi i vet origjinal, shërbimi ndaj bashkësisë, jo sundimi mbi të, dhe kjo kërkesë, sado komplekse në zbatim, mbetet e thjeshtë në thelb, aq sa mund ta kuptojë çdo qytetar që ndjen, në zemër, se meriton më shumë respekt nga ata që zgjedh t’i besojë fatin e vet të përbashkët.

Çfarë do të thotë, konkretisht, të fitosh këtë katarsis, jo si slogan fushate, po si përvojë e vërtetë kolektive? Do të thotë, ndoshta, një moment kur brezi që sundon sot pranon, pa u detyruar nga jashtë, të hapë vend për vlerësim të ndershëm të gabimeve të veta; kur strukturat e brendshme të partive lejojnë vërtet garë të hapur idesh, jo thjesht ritual zgjedhjeje me rezultat të paracaktuar; kur qytetari i thjeshtë ndihet se zëri i tij peshon njësoj si zëri i atij që ka lidhje brenda.

Nuk është moment i vetëm, historik, i shënuar me datë në kalendar, është proces i gjatë, i mundimshëm, i ngjashëm më shumë me shërimin e ngadaltë të një plage kronike se me operacionin e shpejtë kirurgjik që disa duan ta imagjinojnë.

Por çdo shërim i gjatë fillon me diagnozën e ndershme, dhe diagnoza jonë e ndershme sot është kjo: hapësirat politike shqiptare në Ballkan vuajnë nga një sëmundje e njohur, e trajtueshme, por vetëm nëse pranohet me guxim, jo nëse mbulohet përsëri me retorikën e vjetër të “gjithçka është në rregull”.

Por është njësoj e ndershme të mbyllim me kujdesin e duhur kritik, sepse jo të gjithë mendimtarët e shohin katarsisin partiak si zgjidhje mjaftueshme apo si diagnozë të plotë.

Ka zëra të arsyeshëm brenda mendimit politik që argumentojnë se retorika e “pastrimit moral” të partive mund të bëhet vetë instrument populist, i përdorur nga aktorë të rinj për të kapur pushtet duke premtuar “katarsis” ndërsa në fakt riprodhojnë të njëjtat struktura me fytyra të reja, historia politike ballkanike njeh shumë shembuj të “lëvizjeve pastruese” që u bënë vetë klasa e re klienteliste brenda pak vitesh.

Të tjerë theksojnë se fokusi te “morali” i lidershipit e nënvlerëson rëndësinë e reformave institucionale të thella, ligje zgjedhore, financim transparent partish, drejtësi e pavarur e funksionale, që mund të kufizojnë abuzimin edhe pa pritur “pastrim shpirtëror” te vetë politikanët, sepse struktura e mira zbut edhe njeriun jo aq të mirë, ndërsa struktura e keqe korrupton edhe njeriun me qëllime fillimisht të mira.

Debati mbetet i hapur, dhe pikërisht kjo hapje, gatishmëria për ta diskutuar pa dogmatizëm, është, ndoshta, hapi i parë i vetë katarsisit që kërkojmë.

Zvicër, Korrik 2026