Toleranca fetare në Has – një model autokton i bashkëjetesës, besës dhe identitetit shqiptar/Shkruan;-Prof,Refki DEMAJ

Hyrje

Hasi përbën një hapësirë të veçantë historike, kulturore dhe shoqërore në botën shqiptare, ku ndërthurja e traditës autoktone, besës, mikpritjes dhe bashkëjetesës ndërfetare ka krijuar një identitet të dallueshëm komunitar. Në këtë trevë, përkatësia fetare nuk e ka zbehur identitetin e përbashkët shqiptar, por ka bashkëjetuar me të në një marrëdhënie të ndërlikuar, por përgjithësisht harmonike.

Prania historike e dy konfesioneve – mysliman dhe katolik – së bashku me rolin e tarikateve, xhamive, kishave, teqeve dhe tyrbeve, dëshmon për një pluralizëm fetar që nuk është thjesht bashkëjetesë numerike, por një përvojë sociale e rrënjosur në traditën lokale.

1. Toleranca fetare si vlerë e trashëguar shoqërore

Në aspektin sociologjik, toleranca fetare nuk duhet kuptuar vetëm si një qëndrim individual ndaj besimit të tjetrit. Ajo është një normë shoqërore, e cila ndërtohet dhe transmetohet nga një brez te tjetri përmes familjes, farefisit, odës, komunitetit dhe institucioneve tradicionale.

Në Has, kjo tolerancë lidhet ngushtë me disa nga vlerat themelore të shoqërisë tradicionale shqiptare: besa, nderi, mikpritja, bujaria dhe respekti për tjetrin.

Në këtë kuptim, shqiptari i Hasit mund të ketë qenë i ndryshëm në përkatësinë fetare, por i njëjtë në kodin moral dhe kulturor të komunitetit.

2. “Shtëpitë e Zotit” si hapësira të përbashkëta të shpirtit

Xhamia, kisha, teqeja dhe tyrbja nuk përfaqësojnë vetëm objekte të kultit. Ato janë edhe institucione të memories kolektive dhe të jetës komunitare.

Mund të thuhet se në Has ka ekzistuar një lloj gjeografie shpirtërore e bashkëjetesës, ku “shtëpitë e Zotit” kanë qenë të ndryshme në formën e tyre fetare, por të afërta në funksionin shoqëror: të ofrojnë kuptim, solidaritet, moral dhe ndjenjë përkatësie.

Roli i tarikateve është veçanërisht i rëndësishëm për t’u studiuar, sepse traditat mistike islame në shumë raste kanë krijuar hapësira më gjithëpërfshirëse të marrëdhënieve shoqërore dhe kanë ndikuar në ruajtjen e një kulture të respektit ndaj tjetrit.

3. Besa si mekanizëm i solidaritetit ndërmjet njerëzve

Një element me rëndësi të veçantë është besa.

Besa, në kuptimin sociologjik, nuk është vetëm një premtim individual. Ajo funksionon si mekanizëm i besimit shoqëror. Ajo krijon një normë morale sipas së cilës fjala, nderi dhe përgjegjësia ndaj tjetrit kanë vlerë më të madhe se dallimet që mund t’i ndajnë njerëzit.

Prandaj, në studimin e tolerancës fetare në Has, besa duhet të trajtohet si një nga mekanizmat tradicionalë që ka ndihmuar në ruajtjen e kohezionit komunitar.

4. Mikpritja dhe bujaria përtej kufijve fetarë

Mikpritja dhe bujaria janë dy elemente të tjera të rëndësishme të kulturës hasjane.

Në shoqëritë tradicionale, mikpritja nuk pyet së pari për përkatësinë fetare të mysafirit. Ajo e trajton tjetrin si njeri, mik dhe pjesëtar të një bote të përbashkët morale.

Kjo e bën mikpritjen një mekanizëm të fuqishëm të integrimit shoqëror dhe një faktor që relativizon dallimet konfesionale.

Në këtë aspekt, toleranca fetare e Hasit mund të shihet si pjesë e një sistemi më të gjerë vlerash, ku nderi, fjala, mikpritja dhe bujaria kanë shërbyer si ura lidhëse ndërmjet njerëzve.

5. Zeja e furrtarëve dhe ndërveprimi shoqëror

Një element interesant për t’u trajtuar është edhe tradita e zejes së furrtarëve.

Zejat, tregtia dhe puna e përbashkët kanë qenë historikisht mekanizma të rëndësishëm të ndërveprimit shoqëror. Në hapësirat ku njerëzit punojnë, tregtojnë dhe jetojnë së bashku, dallimet fetare priren të marrin një peshë më të vogël përballë interesave dhe marrëdhënieve të përditshme.

Prandaj, tradita e furrtarëve në Has mund të studiohet jo vetëm si trashëgimi ekonomike e profesionale, por edhe si pjesë e kapitalit social të komunitetit.

6. Identiteti shqiptar mbi identitetin konfesional

Një nga pyetjet më interesante sociologjike është: Çfarë i ka bashkuar njerëzit e Hasit përtej dallimeve fetare?

Një përgjigje e mundshme është identiteti i përbashkët kulturor dhe kombëtar.

Në këtë trevë, përkatësia myslimane apo katolike ka qenë një dimension i identitetit individual dhe familjar, ndërsa gjuha, zakonet, memoria historike, farefisnia, vendlindja dhe traditat kanë krijuar një identitet më të gjerë komunitar.

Kjo tregon se identitetet nuk janë gjithmonë konkurruese. Një individ mund të jetë njëkohësisht mysliman ose katolik dhe, në të njëjtën kohë, pjesë e së njëjtës bashkësi kulturore shqiptare.

7. Arsimi dhe e ardhmja e tolerancës

Prania e tri shkollave të mesme në këtë hapësirë krijon një mundësi të rëndësishme për transmetimin e kësaj trashëgimie te brezat e rinj.

Shkolla nuk duhet ta trajtojë tolerancën fetare vetëm si koncept teorik. Ajo duhet ta shndërrojë atë në kulturë qytetare: respekt për bindjen e tjetrit, dialog, mendim kritik dhe bashkëjetesë.

Nëse historia e Hasit dokumentohet dhe studiohet në mënyrë serioze, brezi i ri mund ta kuptojë se toleranca nuk është një koncept i importuar nga jashtë, por pjesë e një trashëgimie të vetë komunitetit.

8. Toleranca si kapital social i Hasit

Nga këndvështrimi sociologjik, toleranca ndërfetare mund të konsiderohet një formë e kapitalit social.

Ajo krijon besim, bashkëpunim, solidaritet dhe kohezion. Një komunitet që arrin të ruajë marrëdhënie të shëndosha ndërmjet grupeve me përkatësi të ndryshme fetare ka një potencial më të madh për të përballuar konfliktet dhe ndryshimet sociale.

Prandaj, toleranca fetare nuk është vetëm vlerë morale; ajo është edhe resurs shoqëror për zhvillimin e komunitetit.

Përfundim

Toleranca fetare në Has meriton të trajtohet si një fenomen i rëndësishëm i historisë sociale shqiptare. Bashkëjetesa e myslimanëve dhe katolikëve, prania e xhamive, kishave, teqeve dhe tyrbeve, roli i tarikateve, tradita e besës, mikpritjes dhe bujarisë, si dhe traditat zejtare e arsimore, krijojnë një mozaik të pasur të kulturës së kësaj treve.

Në këtë kuptim, Hasi nuk duhet të paraqitet thjesht si një vend ku dy fe kanë jetuar pranë njëra-tjetrës, por si një hapësirë ku dallimi fetar është integruar brenda një sistemi më të gjerë të vlerave dhe identitetit shqiptar.

Prandaj, një nga mesazhet më të rëndësishme që mund të përcillet nga përvoja e Hasit është:

“Ndryshimi në besim nuk e ka penguar bashkësinë në identitet; përkundrazi, respekti për dallimin ka qenë një nga format e ruajtjes së unitetit.”

Studimi dhe dokumentimi i kësaj trashëgimie do të ishte me vlerë jo vetëm për Hasin, por edhe për studimet shqiptare mbi pluralizmin fetar, identitetin, kohezionin social dhe kulturën e bashkëjetesës.

Toleranca fetare në Has – një vlerë e kohezionit shoqëror/QendraPress/

Hasi përbën një hapësirë të veçantë të kulturës autoktone shqiptare, ku bashkëjetesa ndërfetare ka qenë pjesë e natyrshme e jetës shoqërore. Prania e dy konfesioneve, mysliman dhe katolik, si dhe e xhamive, kishave, teqeve e tyrbeve, dëshmon për një pluralizëm fetar të integruar në traditën lokale.

Nga këndvështrimi sociologjik, kjo bashkëjetesë është mbështetur jo vetëm në besimin fetar, por edhe në besën, mikpritjen, bujarinë, respektin dhe solidaritetin komunitar. Këto norma kanë krijuar një mekanizëm tradicional të kohezionit social, ku dallimi fetar nuk është shndërruar në ndarje shoqërore.

Edhe tradita e zejeve, veçanërisht ajo e furrtarëve, si dhe zhvillimi i arsimit me tri shkolla të mesme, kanë krijuar hapësira të ndërveprimit dhe integrimit shoqëror.

Prandaj, toleranca fetare në Has nuk duhet parë thjesht si bashkëjetesë e dy besimeve, por si një kapital social dhe kulturor, i ndërtuar ndër breza dhe i lidhur ngushtë me identitetin shqiptar.

Hasi dëshmon se dallimi fetar mund të bashkëjetojë me unitetin kulturor, shoqëror dhe kombëtar./QendraPress/