Etika e pushtetit dhe instrumentalizmi i resurseve shoqërore në fushatat elektorale në Kosovë /Shkruan: Gëzim Ajgeraj

Shoqëritë moderne ndërtohen mbi një kontratë të heshtur morale ndërmjet qytetarit dhe pushtetit. Kjo kontratë nuk mbështetet vetëm mbi ligjin, por mbi një besim të brishtë etik: se pushteti do të administrojë të mirën publike në emër të qytetarit dhe jo në emër të interesit privat politik.

Në çastin kur resurset shoqërore, institucionet, administrata, pasuria publike, mediat, infrastruktura dhe vetë shpresa kolektive, shndërrohen në instrumente të fushatave elektorale, kontrata morale fillon të shpërbëhet. Demokracia, atëherë, nuk mbetet më një hapësirë lirie, por një teatër i kontrolluar nga logjika e pushtetit.

Kosova, si një shtet i ri me plagë historike ende të pambyllura, e ka ndërtuar identitetin e saj politik mbi idealin e lirisë, sakrificës dhe shpresës për drejtësi shoqërore. Mirëpo, tranzicioni demokratik shpesh është shoqëruar me deformime etike të pushtetit.

Fushatat elektorale, që në esencë duhet të jenë një garë idesh dhe vizionesh, kanë marrë formën e ritualeve të instrumentalizimit të resurseve publike. Kështu, pushteti nuk shfaqet më si kujdestar i së përbashkëtës, por si pronar i saj.

Filozofi francez Michel Foucault shkruante se “pushteti nuk zotërohet, por ushtrohet”. Në kontekstin e Kosovës, ky ushtrim i pushtetit shpesh merr trajtën e një mekanizmi që depërton në çdo pore të jetës shoqërore: në shkolla, administratë, media, vende pune, madje edhe në vetë gjuhën publike. Resurset shoqërore nuk përdoren vetëm për qeverisje, por për prodhimin e bindjes politike.

Në këtë shkrim do të trajtojmë dimensionin etik dhe filozofik të keqpërdorimit të resurseve shoqërore gjatë fushatave elektorale në Kosovë. Përmes metaforave, reflektimeve filozofike dhe analizës së natyrës së pushtetit, synojmë të kuptohet se si instrumentalizimi i të përbashkëtës krijon deformime morale, cenon demokracinë dhe prodhon një kulturë kolektive të nënshtrimit.

Pushteti si hijë mbi ndërgjegjen kolektive

Pushteti, në kuptimin filozofik, nuk është vetëm një institucion administrativ. Ai është një formë ndikimi mbi ndërgjegjen e njerëzve. Platoni, në “Republika”, e konsideronte pushtetin; si një barrë morale që duhet t’u besohet filozofëve, sepse vetëm ata që nuk e dëshirojnë pushtetin janë të aftë ta ushtrojnë drejt. Por historia moderne shpesh ka treguar të kundërtën: pushteti kërkohet jo për të shërbyer, por për të zotëruar.

Në Kosovë, pushteti shpesh ka marrë trajtën e një pasqyre që nuk reflekton fytyrën e qytetarit, por etjen e elitave politike. Në periudha zgjedhore, institucionet shtetërore nganjëherë transformohen në mekanizma propagandistikë.

Automjetet publike, punësimet, investimet infrastrukturore, projektet e përkohshme dhe premtimet financiare bëhen pjesë e një skenografie politike ku qytetari trajtohet jo si subjekt i demokracisë, por si konsumator i favoreve.

Kjo gjendje mund të krahasohet me metaforën e “kështjellës së rërës”. Pushteti ndërton struktura madhështore gjatë fushatave, por ato shpesh janë të përkohshme dhe të zbrazëta në përmbajtje. Ashtu si dallgët që e rrëzojnë kështjellën e rërës, edhe koha e ekspozon boshllëkun moral të një pushteti të ngritur mbi manipulim.

Hannah Arendt theksonte se “pushteti lind kur njerëzit veprojnë së bashku”. Mirëpo, kur pushteti fillon ta instrumentalizojë qytetarin, ai nuk krijon bashkësi, por varësi. Në vend të qytetarit të lirë, krijohet individi klientelist; në vend të besimit institucional, krijohet frika e humbjes së privilegjit.

Në këtë kuptim, keqpërdorimi i resurseve publike nuk është vetëm shkelje administrative; ai është një akt filozofikisht destruktiv, sepse e shndërron njeriun nga qenie autonome në objekt manipulimi.

Instrumentalizimi i të përbashkëtës

Resurset shoqërore janë kujtesa materiale e sakrificës kolektive. Çdo rrugë, shkollë, spital apo institucion bart në vete djersën dhe taksat e qytetarëve. Ato nuk janë pronë e qeverive, por trashëgimi e përbashkët. Mirëpo, në shumë raste gjatë fushatave elektorale në Kosovë, kjo pasuri kolektive trajtohet si kapital privat politik.

Kur një qeveri promovon investimet publike si meritë personale partiake, ajo e deformon konceptin e shtetit. Shteti nuk është subjekt emocional që kërkon mirënjohje; ai është mekanizëm i organizimit kolektiv. Megjithatë, diskursi politik shpesh ndërtohet mbi logjikën e “dhuratës”: sikur pushteti po ia fal qytetarit atë që në fakt i takon qytetarit.

Jean-Jacques Rousseau shkruante se “njeriu lind i lirë, por kudo gjendet në zinxhirë”. Në kontekstin elektoral, këta zinxhirë shpesh nuk janë fizikë, por psikologjikë. Qytetari ndjen detyrim moral ndaj pushtetit për shkak të një vendi pune, një asistence sociale, një investimi lokal apo një premtimi personal.

Nën një sy metaforrik, kjo ngjan me një pyll ku pemët ushqehen vetëm nëse i përkulen hijes së sundimtarit. Rrënjët e demokracisë nuk mund të zhvillohen në një tokë ku ushqimi shpërndahet sipas besnikërisë politike.

Instrumentalizimi i resurseve publike krijon një kulturë të heshtjes. Administrata frikësohet të flasë. Qytetari frikësohet të humbasë privilegjin. Media frikësohet të mbetet pa mbështetje financiare. Dhe kështu lind ajo që filozofi Antonio Gramsci do ta quante “hegjemoni kulturore”: dominimi jo vetëm mbi institucionet, por mbi vetë mënyrën se si njerëzit e kuptojnë realitetin.

Demokracia si ritual dhe jo si vetëdije

Një nga paradokset më të mëdha të demokracisë moderne është se ajo mund të ruajë format procedurale duke humbur shpirtin etik. Zgjedhjet mund të mbahen rregullisht, partitë mund të konkurrojnë, mediat mund të debatojnë, por prapëseprapë demokracia të mbetet e zbrazët nga përmbajtja morale.

Në Kosovë, fushatat elektorale shpesh shndërrohen në spektakle emocionale ku simbolika e pushtetit dominon mbi racionalitetin qytetar. Tubimet politike, premtimet masive, retorika patriotike dhe përdorimi i administratës publike krijojnë një atmosferë ku qytetari përfshihet emocionalisht dhe jo kritike.

Friedrich Niçe shkruante se “ai që lufton me përbindësha duhet të ketë kujdes të mos bëhet vetë përbindësh”. Shoqëritë që kanë dalë nga shtypja historike rrezikojnë që, në emër të stabilitetit apo patriotizmit, të tolerojnë forma të reja dominimi. Në këtë mënyrë, idealet e lirisë gradualisht zëvendësohen nga pragmatizmi i interesit.

Metafora e “teatrit politik” është e përshtatshme për të kuptuar këtë fenomen. Qytetari bëhet spektator i një shfaqjeje ku skenografia ndërtohet me resurset publike, ndërsa aktorët politikë luajnë rolin e shpëtimtarëve. Mirëpo, prapa perdes, interesat personale dhe partiake vazhdojnë të konsumojnë energjinë kolektive.

Kur demokracia reduktohet në ritual elektoral, vota humb kuptimin e saj emancipues. Ajo nuk bëhet akt i ndërgjegjes së lirë, por reagim ndaj presionit ekonomik, emocional apo institucional.

Etika e pushtetit dhe përgjegjësia morale

Etika e pushtetit nuk matet vetëm me ligjshmëri, por me ndershmëri morale. Një pushtet mund të veprojë brenda kufijve formalë të ligjit dhe megjithatë të mbetet si etikë e korruptuar. Filozofi Immanuel Kant argumentonte se; njeriu duhet trajtuar gjithmonë si qëllim në vetvete dhe kurrë vetëm si mjet.

Në momentin kur qytetari përdoret si instrument për ruajtjen e pushtetit, ndodh një shkelje fundamentale etike. Punësimet selektive, presioni institucional, shpërndarja strategjike e investimeve apo përdorimi propagandistik i administratës e reduktojnë njeriun në funksion elektoral.

Kjo logjikë krijon një moral utilitar të deformuar: çdo gjë konsiderohet e lejueshme nëse ndihmon fitoren politike. Por filozofia morale paralajmëron se mjetet e padrejta prodhojnë gjithmonë pasoja destruktive.

Albert Camy shkruante: “Një shtet që nuk ka moral bëhet shpejt bandë hajdutësh.” Kjo thënie nuk nënkupton domosdoshmërisht kriminalitet klasik; ajo i referohet degradimit gradual të institucioneve kur interesi publik zëvendësohet nga logjika e përfitimit politik.

Në Kosovë, kjo krizë etike reflektohet edhe në humbjen e besimit qytetar. Kur qytetari sheh se resurset publike përdoren sipas interesave elektorale, ai fillon ta perceptojë shtetin si pronë të partive dhe jo si hapësirë të përbashkët. Kjo prodhon cinizëm, apati politike dhe emigrim shpirtëror.

Shikuar nga këndi metaforik, shoqëria ngjan me një lumë që humb rrjedhën e tij natyrore sepse devijohet nga diga të interesit politik. Uji vazhdon të ekzistojë, por nuk arrin më të ushqejë tokën.

Frika, heshtja dhe kultura e nënshtrimit

Një nga pasojat më të rënda të instrumentalizimit të resurseve shoqërore është krijimi i kulturës së nënshtrimit. Në shoqëri ku pushteti kontrollon punësimin, financimin dhe mundësitë sociale, qytetari shpesh mëson të heshtë.

Frika nuk shfaqet gjithmonë si kërcënim i drejtpërdrejtë. Ajo shpesh merr formën e pasigurisë. Një punonjës administrate druhet se mund të humbasë vendin e punës nëse nuk tregon lojalitet politik. Një biznes frikësohet se mund të përjashtohet nga tenderët publikë. Një student druhet se kritika mund t’i mbyllë dyer në të ardhmen.

Kjo situatë krijon atë që Erich Fromm e quante “ikje nga liria”. Individët heqin dorë nga autonomia e tyre morale për shkak të nevojës për siguri.

Metafora e “kafazit të padukshëm” përshkruan mirë këtë realitet. Dyert mund të duken të hapura, por frika psikologjike i pengon njerëzit të dalin jashtë.

Në një klimë të tillë, debati publik varfërohet. Kritika shihet si tradhti. Konformizmi shpërblehet. Dhe demokracia humb funksionin e saj emancipues.

Shoqëria civile dhe rezistenca morale

Megjithatë, historia njerëzore tregon se asnjë pushtet nuk është absolut. Brenda çdo shoqërie ekziston potenciali i rezistencës morale. Shoqëria civile, intelektualët, gazetarët, studentët dhe qytetarët kritikë përbëjnë ndërgjegjen e një kombi.

Sokrati besonte se detyra më e lartë e filozofit ishte “ta zgjojë qytetin nga gjumi”. Në Kosovë, ky zgjim kërkon ndërtimin e një kulture politike ku qytetari nuk matet me besnikëri partiake, por me dinjitet njerëzor.

Rezistenca morale nuk fillon gjithmonë me revolucione të mëdha. Ajo fillon me refuzimin e normalizimit të padrejtësisë. Fillon kur qytetari refuzon të shesë votën, kur administrata refuzon presionin politik, kur media zgjedh të raportojë të vërtetën dhe kur intelektuali refuzon heshtjen.

Vaclav Havel shkruante se “shpresa nuk është bindja se diçka do të përfundojë mirë, por bindja se diçka ka kuptim”. Në këtë kuptim, mbrojtja e etikës publike ka kuptim edhe kur rezultatet nuk janë të menjëhershme.

Nga këndi metaforik, rezistenca morale është si drita e një qiriu në errësirë. Ajo mund të mos e zhdukë menjëherë natën, por e bën të pamundur sundimin absolut të errësirës. Çdo zë që ngrihet kundër instrumentalizimit të së përbashkëtës është një çarje në murin e heshtjes kolektive.

Dhe pikërisht në ato çarje fillon të depërtojë drita e vetëdijes qytetare. Shoqëritë nuk rrënohen vetëm nga korrupsioni ekonomik; ato rrënohen më shumë nga lodhja morale.

Momenti më i rrezikshëm për një komb nuk është kur pushteti bëhet i padrejtë, por kur padrejtësia fillon të konsiderohet normale. Kur qytetari bindet se “gjithmonë ka qenë kështu”, atëherë lind indiferenca, e cila është forma më e heshtur e dorëzimit shpirtëror. Në këtë aspekt, roli i shoqërisë civile nuk është vetëm kritikues, por emancipues. Ajo duhet ta rikthejë qytetarin tek vetëdija se; shteti nuk është pronë e elitave politike, por organizim i vullnetit kolektiv.

Çdo protestë paqësore, çdo artikull kritik, çdo debat publik dhe çdo refuzim për t’u nënshtruar verbërisht përbën një akt të rikthimit të dinjitetit demokratik.

Filozofi Karl Jaspers shkruante se “liria ekziston vetëm aty ku ekziston përgjegjësia”. Kjo do të thotë se demokracia nuk mund të mbrohet vetëm nga institucionet; ajo mbrohet nga vetëdija morale e qytetarëve.

Një shoqëri që hesht përballë abuzimit gradualisht bëhet bashkëpjesëmarrëse në degradimin e vet. Në Kosovë, rezistenca morale ka një domethënie edhe më të thellë historike.

Një popull që ka kaluar përmes shtypjes dhe sakrificës nuk mund ta lejojë që liria të reduktohet në privilegj elektoral apo në pronë të pushtetit të radhës.

Kujtesa historike duhet të shërbejë si ndërgjegje etike dhe jo si dekor retorik për fushata politike.

Pra, nga këndi metaforik; demokracia është si një urë e ndërtuar mbi besimin. Çdo manipulim i resurseve publike, çdo presion mbi administratën dhe çdo instrumentalizim i qytetarit heq nga ura një gur të vogël. Në fillim dëmtimi duket i padukshëm, por me kalimin e kohës ura fillon të lëkundet.

Dhe kur besimi qytetar shembet, asnjë pushtet nuk mund ta mbajë gjatë stabilitetin e një shoqërie. Prandaj, rezistenca morale nuk është luks intelektual; ajo është kusht i mbijetesës demokratike. Vetëm një shoqëri që ruan aftësinë për të kundërshtuar padrejtësinë mund të mbrojë lirinë e saj.

Dhe vetëm një qytetar që nuk e shet ndërgjegjen e vet mund ta mbrojë dinjitetin e shtetit. Në fund, historia nuk i kujton vetëm ata që kanë sunduar, por edhe ata që kanë refuzuar të nënshtrohen. Sepse pushteti është i përkohshëm, ndërsa ndërgjegjja morale mbetet kujtesa më e gjatë e një kombi.

2026/QendraPress/