Pasqyra e thyer e kombit-Shkruan;-Gëzim AJGERAJ

Vizioni i Ukshin Hotit për çështjen shqiptare – politikanët shqiptarë në raport me politikën e sotme në Ballkan

Një burg si observator i historisë

Ka njerëz që historia i lë të flasin nga qelia, sepse vetëm murin e burgut nuk mundi t’ia zërë gojën. Ukshin Hoti ishte një prej tyre. Politolog, njeri i mendimit të rreptë analitik, ai e shkroi “Filozofinë politike të çështjes shqiptare” jo si program partie, as si manifest agjitacioni, por si një arkitekturë të ftohtë mendimi mbi një realitet të nxehtë; fatin e një kombi të ndarë nga kufij që nuk i vendosi vetë. Libri i tij nuk është thjesht tekst analize; është një pasqyrë e vendosur përpara historisë shqiptare, dhe si çdo pasqyrë e ndershme, tregon njëkohësisht fytyrën dhe të çarat e saj.

Sot, tridhjetë e disa vjet pasi Hoti i shkroi këto rreshta nga një burg jugosllav, pasqyra vazhdon të qëndrojë e vendosur, por diçka është thyer në të. Jo vetë kombi, që mbijetoi, u lirua pjesërisht, ndërtoi shtete e institucione; por vizioni, ai fill i hollë mendimi që e lidh interesin afatgjatë të kombit me sjelljen afatshkurtër të politikanëve të tij.

Kjo ese përpiqet të lexojë Hotin jo si arkiv historik, por si pyetje ende të hapur: a e njohim akoma dallimin që ai e bënte mes politikës si mjeshtëri e vërtetë e interesit kombëtar dhe politikës si “art i së mundshmes” të degraduar në dinakëri personale?

Ukshin Hoti – mendimtari që e pagoi mendimin me jetën

Ukshin Hoti nuk ishte një teoricien nga distanca. Ishte pjesëmarrës dhe analizues njëherësh i ngjarjeve që përshkroi, nga demonstratat e vitit 1968 e deri te kërkesa historike e vitit 1981 për Republikën e Kosovës, nga themelimi konceptual i një shkence politike shqiptare deri te burgosja dhe martirizimi i tij përfundimtar. Moikom Zeqo, në parathënien e librit, e quan atë “tribun popullor dhe kombëtar”, njeri që nuk qëndiste “ornamente fjalësh” dhe as nuk e trajtonte çështjen shqiptare si mit rruge apo fantazi kabineti intelektual.

Kjo është pikënisja e parë e rëndësishme: për Hotin, mendimi politik nuk kishte kuptim nëse nuk ishte i lidhur me përgjegjësinë personale. Ai vetë e dinte çmimin e kësaj përgjegjësie, dhjetë vjet burg për “aktivitet armiqësor”, trup i mbuluar me plagë nga rrahjet e policisë, dhe përfundimisht zhdukje e panjohur ende sot. Filozofia e tij politike lindi jo nga qetësia e një kabineti universitar, por nga presioni i drejtpërdrejtë i historisë mbi një njeri që refuzoi ta linte historinë ta shkruante dikush tjetër.

Filozofia si etikë: konceptet themelore të Hotit

Hoti e rimerr formulën aristoteliane të njeriut si “kafshë politike”, por e kthen përmbys mënyrën se si zakonisht kuptohet. Sipas tij, politika e vërtetë nuk është shkalla e fundit e instinktit shoqëror, por përpjekja e vazhdueshme për ta kthyer kafshën në njeri, jo njeriun në kafshë. Me fjalë të tjera, çdo politikë që e ul individin në nivelin e interesit të pastër, të egoizmit të paskrupullt apo të dhunës së organizuar, nuk është politikë në kuptimin e plotë, por regres drejt asaj që politika supozohej ta tejkalonte.

„kthimi i kafshës në njeri dhe jo i njeriut në kafshë” – Ukshin Hoti, “Për një qasje shkencore të politikës në Kosovë”

Ky distinksion, mes politikës si emancipim dhe politikës si regres, është boshti i heshtur që përshkon gjithë librin. Kur Hoti flet për “politikanizmin e stilit barok, dogmatik apo folklorik e të vulgarizuar“, ai nuk po bën thjesht kritikë stilistike; po vendos një kriter etik, politika që shndërrohet në spektakël, në kult personaliteti apo në ritual boshe fjalësh, e tradhton vetë qëllimin e saj themelor.

Kombi si interes vital, jo si retorikë

Pjesa më sistematike e librit i kushtohet analizës krahasuese të teorive perëndimore dhe lindore mbi “interesin vital të kombit” – nga Morgenthau te Kennan, nga teoritë sovjetike të “popullit-komb” te ato franceze të sigurisë nacionale. Hoti i shqyrton këto teori jo për të bërë erudicion akademik bosh, por për të ndërtuar një metodë; çështja shqiptare duhet kuptuar brenda logjikës reale të fuqive dhe të interesave, jo brenda ëndrrës apo viktimizimit.

Ai identifikon tri shtresa të interesit kombëtar shqiptar: e para, ekzistenca e thjeshtë e kombit; e dyta, konstituimi i tij në shtet (Shqipëria si “shtet-amë“); dhe e treta, bashkimi, por gjithmonë, thekson ai, brenda kuadrit të proceseve integruese evropiane, kurrë si imponim mbi njërën apo tjetrën palë, dhe kurrë si projekt që rrezikon vetë ekzistencën e Shqipërisë si shtet. Ky nuk ishte nacionalizëm romantik; ishte llogaritje e ftohtë gjeopolitike, e vetëdijshme për kufizimet reale të një populli të vogël mes fuqive të mëdha.

Kompleksi i inferioritetit si armik i brendshëm

Ndoshta koncepti më i fuqishëm i librit, dhe më i vlefshëm për sot, është ai i “kompleksit të inferioritetit kombëtar”. Hoti e sheh atë jo si ndjenjë psikologjike periferike, por si forcë historike që prodhon disfata të përsëritur; një komb që dyshon në vetvete e viktimizon vetveten edhe kur rrethanat objektive nuk e kërkojnë këtë. Nga kompleksi i inferioritetit, shkruante ai, humbet perspektiva dhe tabuizohet status quo-ja.

„kompleksi i inferioritetit të kombit shqiptar është një fatalitet që duhet kapërcyer” – Ukshin Hoti, “Në vend të parathënies” / “Shteti dhe interesat vitale të kombit”

Kjo është, në thelb, një thirrje për maturi kolektive; historia e shqiptarëve nuk është histori e bërë nga të tjerët për shkak të ndonjë mangësie thelbësore, por histori që ende pret të njihet drejt, edhe nga vetë shqiptarët. Kapërcimi i këtij kompleksi, sipas Hotit, nuk vjen nga triumfalizmi apo nga retorika patriotike e zëshme, por nga një vetëdije e qetë, analitike, e aftë të pranojë realitetin ashtu siç është, jo siç do të donim ta shohim.

Vizioni i Hotit për çështjen shqiptare

Vizioni i Hotit për çështjen shqiptare nuk ishte një hartë me shigjeta drejt bashkimit territorial të menjëhershëm. Ishte, në thelb, një filozofi e etapave; së pari, njohja e drejtë e pozitës aktuale (Kosova si subjekt i papërcaktuar juridikisht brenda federatës jugosllave); së dyti, kërkesa legjitime dhe demokratike për barazi institucionale (Republika e Kosovës, e barabartë me republikat e tjera); së treti, integrimi brenda proceseve evropiane si kuadër i vetëm i mundshëm për zgjidhje afatgjatë; dhe vetëm si rrjedhojë natyrore e këtyre etapave, jo si qëllim i imponuar me forcë – bashkimi kombëtar.

Kjo qasje e shkallëzuar dallohet qartë nga dy tundime të kohës; nga njëra anë, rezistenca pasive dhe e heshtur, të cilën Hoti e quan degradim të vetë gandizmit, pra rezistencë që bëhet humbje personaliteti në vend që të bëhet afirmim; nga ana tjetër, aventurizmi irredentist që nuk llogarit raportin real të forcave rajonale dhe globale. Mes këtyre dy skajeve, ai e vendos rrugën e tretë: aktivizmin racional, demokratik, të lidhur ngushtë me proceset evropiane të kohës.

Element tjetër qendror është refuzimi i Hotit për ta lidhur çështjen shqiptare me fenë. Ai e quan “absurditet” instrumentalizimin e luftës shqiptare si konflikt fetar mes krishterimit ortodoks e islamit, duke theksuar se pluraliteti fetar te shqiptarët kurrë nuk është shndërruar historikisht në përcaktues të identitetit etnik. Kjo qëndresë ndaj çdo tentative për ta “etiketuar” çështjen shqiptare me kategori të huaja, qofshin fetare, qofshin ideologjike, mbetet, sot më shumë se kurrë, një paralajmërim me vlerë.

Politika e nofkave; kritika e Hotit mbi degradimin e fjalës politike

Në një prej kapitujve më të mprehtë të librit, Hoti analizon fenomenin që e quan “nofka dhe demokraci” – praktikën e etiketimit politik si zëvendësim i argumentit. Kur mungon argumenti i vërtetë, shkruan ai, politikanët i drejtohen fjalorit të përbuzjes: “irredentist”, “komunist”, “i majtë”, “kontrarevolucionar” – etiketa që nuk shpjegojnë asgjë, por synojnë vetëm përjashtimin e kundërshtarit nga hapësira legjitime e diskutimit.

Ky mekanizëm, sipas Hotit, është vetë antiteza e demokracisë, sepse demokracia, thekson ai vazhdimisht, nuk mund të ngrihet mbi mohimin total të së djeshmes, as mbi monopolizimin e së vërtetës nga një grupim i vetëm. Demokracia autentike, koncept që ai e shtjellon gjatë gjithë librit, nënkupton pikërisht të kundërtën: pranimin e pluralizmit, respektimin e të drejtës së të tjerëve për të menduar ndryshe, dhe përgjegjësinë personale të atij që flet publikisht, jo fshehjen pas kolektivit apo pas nofkës që i ngjit tjetrit.

Kjo analizë, e shkruar për kontekstin jugosllav të fillim-viteve ’90, tingëllon sot pothuajse profetike kur zbatohet mbi peizazhin politik shqiptar të tri dekadave të fundit, një peizazh ku fjalori i përbuzjes reciproke (“tradhtar”, “agjent”, “i shitur”) shpesh ka zëvendësuar debatin real mbi politikat publike.

Tridhjetë vjet më vonë; politikanët shqiptarë përballë pasqyrës së Hotit

Nëse do ta ngrinim sot librin e Hotit si pasqyrë përballë klasës politike shqiptare të tri dekadave të fundit, në Kosovë, në Shqipëri, në Maqedoninë e Veriut, në Preshevë e Bujanoc, çfarë do të shihnim? Jo pasqyrim identik, sepse historia nuk përsëritet kurrë njësoj, por një sërë vazhdimësish shqetësuese që meritojnë vështrim të ndershëm.

Fragmentimi si zëvendësues i vizionit

Hoti e ndërtoi tërë veprën e tij mbi idenë se çështja shqiptare kërkon një qasje të unifikuar, të bazuar në interesin afatgjatë e jo në ambiciet afatshkurtra të nomenklaturave, qofshin këto të brendshme apo të jashtme.

Tridhjetë vjet pas pavarësimit të Kosovës, realiteti tregon një fragmentim që as Hoti nuk do ta kishte imagjinuar në këtë shkallë: Kosova dhe Shqipëria, me qeveri që herë flasin për “një komb, dy shtete” e herë sillen sikur janë fqinjë të thjeshtë diplomatikë; Maqedonia e Veriut, ku përfaqësimi politik shqiptar shpesh është kthyer në monedhë këmbimi për poste qeveritare më shumë sesa në mburojë të interesave strategjike të komunitetit; Presheva, Bujanoci e Medvegja, që mbeten periferi e harruar e vetë vetëdijes politike shqiptare, siç e parashikonte pjesërisht vetë Hoti kur fliste për “vend-ndeshjen e interesave” në trojet shqiptare.

Ky fragmentim nuk është thjesht rezultat i kufijve shtetërorë, ata ekzistonin edhe kur Hoti shkruante. Është, më tepër, rezultat i mungesës së asaj që ai e quante “politikë gjithëshqiptare” e ndërtuar mbi analizë racionale të interesit, dhe zëvendësimi i saj me interesa krahinore, partiake e shpesh personale të udhëheqësve individualë.

Kompleksi i inferioritetit i rikthyer si klientelizëm ndaj jashtë

Hoti paralajmëronte kundër kompleksit të inferioritetit si forcë që prodhon nënshtrim të panevojshëm. Në tridhjetë vitet e fundit, ky kompleks nuk është zhdukur; ka ndryshuar formë. Është shndërruar shpesh në atë që mund të quhet klientelizëm ndaj faktorëve të jashtëm: prirjen e disa udhëheqësve shqiptarë për ta kërkuar legjitimitetin e tyre kryesisht nga miratimi i kancelarive perëndimore, në vend që ta ndërtojnë atë mbi qeverisje efektive, drejtësi funksionale dhe zhvillim ekonomik të brendshëm.

Kjo prirje, e kuptueshme historikisht, Hoti vetë e njihte peshën e faktorit ndërkombëtar në fatin shqiptar, rrezikon të bëhet vetë-mjaftueshmëri; kërkimi i miratimit të huaj si qëllim në vete, jo si mjet për realizimin e interesit kombëtar.

Procese si Dialogu Kosovë-Serbi, i zhvilluar nën ndërmjetësim ndërkombëtar prej më shumë se një dekade, apo iniciativa rajonale si “Ballkani i Hapur”, ilustrojnë këtë dilemë; janë ato instrumente racionale në funksion të interesit vital të kombit, ashtu siç e kërkonte Hoti, pra pjesë e proceseve integruese evropiane pa rrezikuar identitetin apo ekzistencën e subjekteve shqiptare?

Apo janë, në disa raste, forma të reja të atij “amalgamimi” që Hoti e analizonte kritikisht te shembulli sovjetik, integrim që në sipërfaqe duket vullnetar, por në thelb rrezikon të tretë specifiken dhe peshën politike të palës më të vogël?

Përgjigja nuk është e njëjtë për çdo rast, dhe pikërisht kjo është arsyeja pse metoda e Hotit, analiza e ftohtë, jo besimi apo mosbesimi i verbër, mbetet mjeti më i vlefshëm për ta gjykuar atë.

Nofka të reja, e njëjta sëmundje

Fjalori i “nofkave” që Hoti e kritikonte te bashkëkohësit e tij ka gjetur trashëgimtarë të denjë në gjuhën politike të sotme. Në vend të “komunistit” apo “irredentistit” të dikurshëm, sot dëgjojmë “oligark”, “i korruptuar”, “agjent i të huajve”, “tradhtar i çështjes kombëtare” – etiketa që shpesh qarkullojnë pikërisht mes atyre që e deklarojnë veten mbrojtës më të zjarrtë të interesit kombëtar. Ironia është e hidhur; vetë gjuha e përdorur për të mbrojtur kombin shpesh riprodhon atë çka Hoti e quante degradim të vetë demokracisë – zëvendësimin e argumentit me etiketën, dhe të debatit publik me luftën për eliminimin moral të kundërshtarit.

Korrupsioni si formë bashkëkohore e “politikës si dinakëri”

Hoti, duke iu referuar kuptimit latin të fjalës “art” (ars), që përfshin njëkohësisht mjeshtërinë dhe dredhinë, bënte dallimin mes politikës si mjeshtëri fisnike dhe politikës si dinakëri e ulët, kur metodat e paligjshme apo imorale përdoren për qëllime private e jo publike.

Ky dallim ndriçon shumë nga ajo çka indekset ndërkombëtare të perceptimit të korrupsionit dhe raportet e vazhdueshme të Komisionit Evropian kanë regjistruar për vendet e rajonit vit pas viti; kapja e institucioneve, klientelizmi partiak në emërime publike, dhe përdorimi i çështjes kombëtare si retorikë mobilizuese në fushata zgjedhore, ndërkohë që politikat konkrete të qeverisjes shpesh mbeten të shkëputura prej saj.

Kjo nuk do të thotë se çdo politikan shqiptar i tri dekadave të fundit ka qenë i pandershëm, as që procesi i ndërtimit institucional ka qenë pa arritje reale, pavarësia e Kosovës, konsolidimi i shtetësisë, hapjet e negociatave evropiane janë arritje historike që vetë Hoti do t’i kishte parë si hapa drejt vizionit të tij. Por vetë Hoti do të kërkonte më shumë se arritje formale; do të kërkonte një etikë të vazhdueshme të qeverisjes, jo vetëm momente kulmore historike.

Çka ka mbijetuar nga vizioni: arsyeja për shpresë

Do të ishte e padrejtë ta lexonim këtë krahasim vetëm si dënim. Disa nga parimet themelore të Hotit kanë gjetur zbatim, të paktën pjesor: rruga evropiane mbetet busulla kryesore e politikës së jashtme shqiptare në të gjitha subjektet, Kosovë, Shqipëri, Maqedoni e Veriut; refuzimi i instrumentalizimit fetar të çështjes shqiptare ka mbetur, në përgjithësi, i qëndrueshëm, edhe në kohë kur retorika globale e sigurisë e nxiste të kundërtën; dhe vetë ekzistenca institucionale e Kosovës si shtet, objektivi qendror i luftës së Hotit, është realitet i pakthyeshëm, i njohur nga shumica dërrmuese e demokracive perëndimore.

Por vizioni i Hotit nuk përfundonte te ekzistenca e thjeshtë e shtetit. Përfundonte te cilësia e jetës politike brenda tij, te aftësia për ta kthyer “kafshën politike” në qenie të plotë njerëzore, siç e formulonte ai vetë. Dhe këtu, pasqyra vazhdon të tregojë të çara që kërkojnë vëmendje të vazhdueshme, jo vetëm përkujtim nostalgjik në përvjetorë.

Tri figura simbolike të hendekut mes vizionit dhe praktikës

Pa u ndalur te emra apo institucione konkrete, sepse Hoti vetë e refuzonte analizën e personalizuar në dëm të asaj strukturore, mund të identifikohen tri tipologji politikanësh që kanë dominuar skenën shqiptare të tri dekadave të fundit, dhe që të tria, në mënyra të ndryshme, e tradhtojnë metodën e Hotit.

Tipologjia e parë: udhëheqësi-simbol

Kjo tipologji e ndërton legjitimitetin e vet mbi një moment historik të vetëm, pjesëmarrje në luftë, në rezistencë, apo në ndonjë akt themelues, dhe e shndërron atë moment në kapital politik të përjetshëm, pa e ripërtërirë kurrë atë kapital përmes qeverisjes së mirë.

Hoti, që vetë e pagoi me trup pjesëmarrjen e tij në histori, kurrë nuk e kërkoi shpërblimin politik për këtë; përkundrazi, vazhdoi të kërkonte metodë e argument edhe kur kishte çdo të drejtë morale të kërkonte thjesht respekt. Udhëheqësi-simbol i sotëm shpesh bën të kundërtën: e kthen respektin e merituar historikisht në imunitet të përjetshëm ndaj kritikës.

Tipologjia e dytë: menaxheri teknokratik pa vizion

Kjo tipologji e kupton politikën vetëm si administrim, negocim teknik me Bruksel-in, plotësim kushtesh, raportim statistikash, pa asnjë lidhje me atë çka Hoti e quante “histori e vetëdijësuar politike shqiptare”. Është përmirësim i dukshëm ndaj korrupsionit të hapur, por mbetet i pamjaftueshëm sepse harron pikërisht atë që Hoti e vinte në qendër: politika nuk është vetëm menaxhim korrekt i së tashmes, është edhe përgjegjësi ndaj kuptimit historik të kombit.

Tipologjia e tretë; populisti i “nofkave”

Kjo është tipologjia që i afrohet më së shumti kritikës së drejtpërdrejtë të Hotit: politikani që e ndërton tërë platformën e vet mbi etiketimin e kundërshtarëve, “i shitur”, “agjent”, “tradhtar”, duke e zëvendësuar debatin e ideve me luftën e identiteteve morale. Siç e parashikonte Hoti për kontekstin e vet, kjo formë politike mund të fitojë beteja afatshkurtra emocionale, por nuk mund të ndërtojë kurrë atë çka ai e quante “demokraci autentike”, sepse demokracia autentike kërkon pikërisht të kundërtën e etiketimit: njohjen e së drejtës së tjetrit për të menduar ndryshe.

Këto tri tipologji, sigurisht, nuk janë kategori absolute, dhe shumica e politikanëve realë kombinojnë elemente nga secila. Por vlera e ushtrimit nuk qëndron te klasifikimi vetë, po te pyetja që e shoqëron: sa prej klasës politike shqiptare aktuale do t’i kalonte testin që Hoti ia bënte vetes çdo ditë në qeli — testin e argumentit racional, të përgjegjësisë personale, dhe të interesit afatgjatë të kombit mbi atë afatshkurtër të individit apo partisë?

Rajoni si tërësi: Ballkani që Hoti e parashikoi

Një nga vlerat më të harruara të veprës së Hotit është shtrirja e saj rajonale. Ai nuk e shkroi çështjen shqiptare si histori të izoluar, por si pjesë të një game të gjerë proceshesh evropiane, shpërbërja e Jugosllavisë, ripozicionimi i Bashkimit Sovjetik, integrimi evropian.

Kjo qasje rajonale-globale mbetet relevante edhe sot, kur çështja shqiptare nuk mund të kuptohet jashtë dinamikave më të gjera; zgjerimi i ngadalshëm i Bashkimit Evropian drejt Ballkanit Perëndimor, rivaliteti gjeopolitik në rajon mes fuqive të mëdha, dhe vetë procesi ende i papërfunduar i normalizimit mes Kosovës dhe Serbisë.

Nëse Hoti do të shihte sot hartën e Ballkanit, ndoshta do të vërente se shumë nga strukturat që ai i analizonte te Bashkimi Sovjetik, përpjekjet për “amalgamim” rajonal që në sipërfaqe duken teknike e ekonomike, por që në thelb prekin sovranitetin dhe identitetin, kanë analoge të reja në format e sotme të bashkëpunimit rajonal. Metoda e tij, gjithsesi, mbetet e njëjtë: as refuzim i verbër i çdo bashkëpunimi rajonal, as pranim naiv i çdo iniciative pa e analizuar interesin real që fshihet pas saj.

Përfundim: filozofia si detyrim, jo si monument

Ka një rrezik të veçantë kur një mendimtar bëhet martir: rreziku që fjalët e tij të ngrihen në monument, të nderohen çdo vit me fjalime solemne, dhe në të njëjtën kohë të mos zbatohen kurrë si metodë e gjallë e të menduarit politik. Ukshin Hoti nuk e shkroi “Filozofinë politike të çështjes shqiptare” për t’u bërë emër rruge apo qendër kujtese.

E shkroi si mjet pune, një metodë analitike që kombinonte rigorozitet teorik me përgjegjësi qytetare, dhe që kërkonte nga çdo brez i ri politikanësh të bënte të njëjtën punë: të mendonin vetë, në vend që të përsëritnin sloganin e gatshëm.

Pasqyra që Hoti e la pas tij nuk është e thyer sepse kombi dështoi absolutisht, historia e tri dekadave të fundit përmban aq shumë arritje reale sa do të ishte e padrejtë t’i mohohej. Është e thyer sepse mes vizionit dhe praktikës mbetet ende një hendek që vetëm një etikë e re politike mund ta mbyllë; etikë që e rikthen politikën nga arti i mbijetesës personale në atë çka Hoti e shihte si detyrë themelore, kthimin e kafshës në njeri, dhe të njeriut shqiptar, më në fund, në zotërues të fatit të vet, jo në objekt të tij.

Kjo mbetet, ndoshta, trashëgimia më e vështirë dhe më e domosdoshme e Ukshin Hotit: jo formulat e gatshme për bashkimin apo pavarësinë, por thirrja e vazhdueshme, e heshtur por e palëkundur nga muri i qelisë, që politika shqiptare të mos ndalojë kurrë së pyeturi veten nëse po shërben interesin e vërtetë të kombit, apo thjesht interesin e atyre që flasin në emër të tij.

2026/QendraPress/