SHOQËRIA QË HUMB TË NESËRMEN DUKE VËSHTRUAR TË SOTMEN-Shkruan;Gëzim AJGERAJ,shkrimtar dhe analistë politik

              Në një vend ku një shoqëri e tërë vrapon pas politikave të ditës, nuk ka mirëqenie shoqërore, zhvillim ekonomik, as ardhmëri të qëndrueshme

Ka shoqëri që ecin drejt së ardhmes dhe ka shoqëri që vrapojnë pas së tashmes. Dallimi mes tyre nuk është vetëm ekonomik, politik apo institucional; është, para së gjithash, një dallim i mënyrës se si një popull e përfytyron kohën.

Një shoqëri që e sheh të nesërmen si një horizont ku duhet të mbërrijë, ndërton ura.

Një shoqëri që e sheh të sotmen si një zjarr që duhet fikur çdo ditë, jeton me kova në duar.

Dhe tragjedia fillon atëherë kur kovat bëhen më të rëndësishme se burimi i ujit. Politika e ditës është një nga format më të fuqishme të magjisë kolektive.

Ajo e hipnotizon shoqërinë me zhurmën e konfliktit, me spektaklin e deklaratës, me premtimin e radhës, me skandalin e radhës, me armikun e radhës.

Ajo e zhvendos vëmendjen nga pyetja e madhe: “Ku po shkojmë?”, drejt pyetjes së vogël: “Çfarë tha ai sot?”.

Dhe kështu, një popull mund të kalojë vite të tëra duke diskutuar për njerëzit, ndërsa harron të diskutojë për sistemin; mund të debatojë për fytyrat, ndërsa harron të ndërtojë institucionet; mund të luftojë për pushtetin, ndërsa humbet të ardhmen.

Në këtë kuptim, kriza e një shoqërie nuk fillon gjithmonë në parlament. Shpesh fillon në ndërgjegjen e saj. Sepse një shoqëri që është mësuar të jetojë vetëm me lajmin e ditës, gradualisht humbet aftësinë psikologjike për të menduar në dekada. Mendimi afatgjatë kërkon qetësi, disiplinë, durim dhe një lloj besimi që nuk prodhon spektakël.

Ndërsa politika e ditës kërkon pikërisht të kundërtën: reagim të menjëhershëm, zemërim, frikë, entuziazëm, identifikim emocional. Ajo ushqehet nga adrenalina e turmës.

Psikologjia e turmës e ka kuptuar prej kohësh këtë mekanizëm. Gustave Le Bon, në studimet e tij mbi turmën, vërejti se individi, kur shkrihet në masë, mund të humbasë një pjesë të aftësisë së tij kritike dhe të bëhet më i prekshëm nga sugjerimi emocional. Nuk është e nevojshme që çdo qytetar të jetë i painformuar; mjafton që vëmendja e tij të mbahet vazhdimisht e zënë me gjëra të menjëhershme. Një njeri që është gjithmonë i zemëruar, nuk ka kohë të mendojë. Një shoqëri që është gjithmonë e tensionuar, nuk ka energji të ndërtojë. Këtu qëndron një nga paradokset më të dhimbshme të kohës sonë: sa më shumë informacion marrim, aq më pak mund të dimë se çfarë është e rëndësishme.

Ne jetojmë në epokën e informacionit, por kjo nuk do të thotë se jetojmë në epokën e mençurisë. Informacioni është dritë e shpërndarë; mençuria është dritë e përqendruar.

Një shoqëri mund të ketë mijëra lajme në ditë dhe përsëri të jetë e verbër përballë së ardhmes. Friedrich Niçe shkroi: “Ai që ka një pse për të jetuar, mund të përballojë pothuajse çdo si.” Nëse e sjellim këtë mendim nga individi te shoqëria, pyetja bëhet edhe më e madhe: çfarë ndodh me një popull që nuk ka një “pse” të përbashkët? Çfarë ndodh me një vend që nuk ka një vizion të qartë për atë që dëshiron të bëhet pas dhjetë, njëzet apo pesëdhjetë vjetësh?

Ai mbetet peng i ditës. Dhe kur e tashmja bëhet burg, e ardhmja nuk mund të jetë më shumë se një fjalë dekorative. Një shoqëri e shëndetshme nuk matet vetëm me atë se sa para qarkullojnë në ekonominë e saj.

Ajo matet edhe me cilësinë e besimit që ekziston ndërmjet njerëzve, me sigurinë psikologjike të qytetarit, me mundësinë që një i ri të ëndërrojë pa qenë i detyruar të largohet, me bindjen se puna shpërblehet, se ligji është më i fortë se lidhja, se arsimi është rrugë dhe jo korridor pa dalje.

Mirëqenia nuk është vetëm një shifër në statistikë. Mirëqenia është edhe ajo ndjenjë e brendshme që i thotë njeriut: “Mund të ndërtoj këtu.” Kur kjo ndjenjë zhduket, fillon emigrimi psikologjik para emigrimit fizik. Njeriu mund të jetojë ende në vendin e tij, por mendërisht ka filluar të largohet.

Ai nuk investon më në shtëpi, sepse mendon se do të ikë. Nuk investon më në komunitet, sepse mendon se nuk ndryshon asgjë. Nuk beson më te institucioni, sepse e ka parë institucionin të nënshtrohet ndaj individit. Nuk planifikon gjatë, sepse e ardhmja i duket e pasigurt.

Kështu lind një nga plagët më të padukshme të shoqërisë: humbja e perspektivës. Një njeri pa perspektivë jeton nga dita në ditë. Një shoqëri pa perspektivë voton nga kriza në krizë.

Dhe kjo është arsyeja pse politika e ditës është kaq e rrezikshme kur shndërrohet në kulturë shoqërore. Ajo e mëson qytetarin të reagojë, por jo të projektojë. E mëson të gjykojë, por jo të ndërtojë. E mëson të kërkojë fajtorin, por jo të kuptojë shkaqet. E mëson të presë shpëtimtarin, por jo të ndërtojë institucione që nuk kanë nevojë për shpëtimtarë.

Hannah Arendt, duke reflektuar mbi politikën dhe jetën publike, e vendosi veprimin njerëzor në një hapësirë ku njerëzit dalin nga izolimi dhe krijojnë një botë të përbashkët.

Kjo ide është thelbësore: politika nuk duhet të jetë vetëm luftë për pushtet; ajo duhet të jetë ndërtim i botës së përbashkët. Kur politika pushon së qeni ndërtim dhe bëhet vetëm përplasje, shoqëria shndërrohet në një fushë ku të gjithë përpiqen të fitojnë, por askush nuk mendon se çfarë do të mbetet pas fitores.

Çfarë vlere ka fitorja e një pale politike nëse humbet një brez? Çfarë vlere ka një debat i fituar në televizion nëse një shkollë mbetet pa cilësi? Çfarë vlere ka një slogan i fuqishëm nëse një i ri i talentuar e sheh aeroportin si më të afërt se universitetin e vendit të vet?

Çfarë vlere ka triumfi elektoral nëse shoqëria del prej tij më e varfër në besim, më e ndarë në shpirt dhe më e pasigurt për të nesërmen? Këto janë pyetje që nuk bëjnë shumë zhurmë.

Por pikërisht pyetjet që nuk bëjnë zhurmë shpesh janë ato që përcaktojnë historinë. Historia nuk ndërtohet vetëm nga fjalimet. Ajo ndërtohet nga ato që një shoqëri vendos të bëjë kur kamerat janë fikur.

Një vend që dëshiron zhvillim ekonomik duhet të ketë një filozofi të zhvillimit. Ekonomia nuk lulëzon në një klimë ku çdo gjë është e përkohshme, ku investimi afatgjatë zëvendësohet nga fitimi i shpejtë, ku meritokracia dobësohet nga klientelizmi dhe ku energjia e njerëzve harxhohet në konflikte politike të pafundme.

Kapitali nuk është vetëm para. Kapital është edhe besimi. Kapital është arsimi. Kapital është koha. Kapital është kultura e punës. Kapital është institucioni. Kapital është besimi se nesër do të vlejë ajo që ndërton sot. Një shoqëri që nuk e ruan këtë kapital të padukshëm, mund të duket ekonomikisht aktive dhe megjithatë të jetë duke varfëruar të ardhmen.

John Maynard Keynes shkruante për pasojat e perspektivës afatgjatë dhe, me një ironi të famshme, thoshte se në afat të gjatë të gjithë jemi të vdekur. Por problemi i një shoqërie nuk është vetëm se ekziston “afatshkurtra”; problemi është kur afatshkurtra bëhet e vetmja mënyrë e të menduarit. Një qeveri që mendon vetëm për zgjedhjet e ardhshme nuk ndërton domosdoshmërisht një shtet për brezat e ardhshëm. Një politikë që matet vetëm me reagimin e sotëm të publikut mund të harrojë se disa nga investimet më të rëndësishme kanë nevojë për vite për të dhënë fryte. Një pemë e madhe nuk mbillet për hijen e pasdites.

Mbillet për dikë që ende nuk ka lindur. Kjo është filozofia e vërtetë e shtetndërtimit. Të bësh diçka për një njeri që nuk do ta takosh kurrë.

Të ndërrosh një sistem arsimor për fëmijën që do të hyjë në klasë pas njëzet vitesh.

Të ndërtosh një bibliotekë për një vajzë që ende nuk e di se do të bëhet shkrimtare.

Të ndërtosh një universitet për një shkencëtar që ende nuk ka lindur. Të mbjellësh një pyll, edhe pse nuk do të ulesh kurrë nën hijen e tij.

Kjo është politika kur ajo ngrihet mbi interesin personal. Kjo është politika si filozofi e përgjegjësisë.

Por kur politika reduktohet në spektakël, qytetari nuk trajtohet më si njeri që duhet të edukohet për të ardhmen, por si votë që duhet të fitohet për të tashmen. Dhe këtu fillon deformimi psikologjik i marrëdhënies ndërmjet qytetarit dhe shtetit.

Qytetari mësohet të presë. Shteti mësohet të premtojë. Politikani mësohet të premtojë sepse qytetari është mësuar të presë. Dhe kështu krijohet një rreth vicioz. Premtimi prodhon pritje; pritja prodhon zhgënjim; zhgënjimi prodhon zemërim; zemërimi prodhon një premtim të ri; dhe cikli vazhdon.

Në këtë cikël, e ardhmja mbetet gjithmonë jashtë derës. Sigmund Freud e shihte psikikën njerëzore si një terren ku forca të ndryshme, shpesh të padukshme, përplasen mes tyre. Në një kuptim shoqëror, edhe një popull ka një lloj psikike kolektive: kujtime, trauma, frikëra, dëshira, komplekse, shpresa dhe zhgënjime që ndikojnë në sjelljen politike.

Shoqëritë e lodhura nga pasiguria kanë prirje të kërkojnë siguri të menjëhershme. Shoqëritë e traumatizuara nga e kaluara mund të mbeten peng i saj. Shoqëritë që kanë përjetuar padrejtësi të gjata mund të zhvillojnë një ndjeshmëri të tepruar ndaj çdo padrejtësie të re. Kjo është e kuptueshme nga ana psikologjike.

Por një shoqëri nuk mund të ndërtojë të ardhmen nëse çdo mëngjes zgjohet vetëm për të rihapur plagët e djeshme. E kaluara duhet kujtuar. Por nuk duhet banuar në të. Një popull që jeton vetëm në kujtesë rrezikon të kthehet në muzeun e vetvetes. Ndërsa një popull që harron çdo gjë, rrezikon të bëhet viktimë e përsëritjes. Maturia qëndron diku në mes: ta kujtosh të kaluarën pa e lejuar atë të grabisë të ardhmen.

Albert Camy shkroi se në mes të dimrit ai zbuloi brenda vetes një verë të pathyeshme. Kjo metaforë mund të bëhet edhe një filozofi për shoqërinë: edhe në kushtet më të vështira, duhet të ekzistojë një bërthamë e brendshme shprese që nuk varet nga zhurma e ditës.

Por shpresa nuk është optimizëm naiv. Shpresa është punë. Shpresa është institucion. Shpresa është shkollë. Shpresa është spital. Shpresa është drejtësi. Shpresa është rrugë. Shpresa është bibliotekë. Shpresa është ekonomi që i jep të riut mundësinë të qëndrojë. Shpresa është një shoqëri ku fëmija nuk trashëgon frikën e prindit, por mundësinë për të tejkaluar prindin.

Kjo është arsyeja pse një shtet duhet të ketë një horizont më të gjatë se cikli zgjedhor. Demokracia ka nevojë për zgjedhje, por një shtet ka nevojë për vazhdimësi. Qeveritë ndërrohen; institucionet duhet të mbeten.

Partitë fitojnë dhe humbin; arsimi duhet të vazhdojë. Kryeministrat largohen; strategjitë kombëtare duhet të mbeten. Nëse çdo ardhje në pushtet fillon me dëshirën për të fshirë gjithçka që bëri paraardhësi, atëherë vendi nuk ndërton histori institucionale; ndërton cikle.

Dhe cikli është armiku i zhvillimit. Sepse zhvillimi kërkon akumulim. Një brez ndërton një gur. Tjetri vendos gurin mbi të. I treti ndërton murin. I katërti ndërton çatinë. Por nëse çdo brez e shemb atë që ndërtoi tjetri vetëm sepse nuk e ndërtoi vetë, shoqëria mbetet gjithmonë duke filluar nga themeli.

Ndoshta ky është një nga paradokset më të mëdha të politikës: dëshira për ta pasur gjithçka tani mund të bëjë që një popull të mos ketë asgjë nesër. Një shoqëri që vrapon pas politikave të ditës është si një njeri që ecën me sytë ngulur pas shpatullës. Ai mund të ecë shpejt, por nuk e di ku po shkon. Sytë e tij janë në të kaluarën.

Këmbët në të tashmen. Ndërsa e ardhmja i afrohet si një mur. Pikërisht këtu filozofia bëhet domosdoshmëri politike. Sepse filozofia nuk pyet vetëm: “Çfarë ndodhi?” Ajo pyet: “Çfarë kuptimi ka ajo që ndodhi?” Nuk pyet vetëm: “Kush fitoi?” Pyet: “Çfarë humbëm?” Nuk pyet vetëm: “Sa u rrit ekonomia?” Pyet: “Çfarë lloj njeriu po krijon kjo ekonomi?” Nuk pyet vetëm: “Sa vota mori një parti?” Pyet: “Çfarë lloj qytetari po formon kjo demokraci?” Dhe ndoshta pyetja më e madhe është: “Çfarë do t’u lëmë atyre që vijnë pas nesh?” Kjo pyetje duhet të jetë në qendër të çdo projekti serioz shoqëror.

Sepse një komb nuk është vetëm popullsia që jeton sot në territorin e tij. Një komb është edhe borxhi moral që brezi i sotëm ka ndaj brezave që nuk kanë ardhur ende.

Edmund Burke e shprehte idenë e shoqërisë si një marrëdhënie ndërmjet atyre që kanë vdekur, atyre që jetojnë dhe atyre që do të lindin. Kjo është një nga metaforat më të fuqishme të përgjegjësisë historike. Ne nuk jemi pronarë absolutë të vendit ku jetojmë.

Jemi përkohësisht kujdestarë të tij. Toka nuk është e jona. Na është besuar. Institucionet nuk janë pronë e qeverive. Na janë besuar. Arsimi nuk është dekor i shtetit. Është kujtesa dhe truri i së ardhmes. Ekonomia nuk është thjesht treg. Është mundësia e një familjeje për të jetuar me dinjitet.

Drejtësia nuk është vetëm ligj. Është psikologjia e besimit të qytetarit. Kur ligji funksionon, qytetari fle më qetë. Kur drejtësia është e besueshme, fëmija rritet me një ide tjetër për botën.

Kur meritokracia funksionon, i riu mëson se përpjekja ka kuptim. Dhe kur këto dështojnë, shoqëria nuk humbet vetëm para. Humb një pjesë të psikikës së saj. Njeriu fillon të mendojë: “Nuk ia vlen.” Kjo fjali, në dukje e vogël, mund të jetë një nga fjalitë më të rrezikshme për një shoqëri. “Nuk ia vlen.” Nuk ia vlen të studiosh.

Nuk ia vlen të punosh. Nuk ia vlen të ndërtosh. Nuk ia vlen të investosh. Nuk ia vlen të besosh. Nuk ia vlen të qëndrosh. Kur kjo fjali bëhet psikologji kolektive, zhvillimi ndalon edhe nëse ekonomia vazhdon të lëvizë. Sepse zhvillimi i vërtetë fillon aty ku njeriu beson se përpjekja e tij ka kuptim.

Viktor Frankl, duke folur nga përvoja e skajshme njerëzore, e vendosi kuptimin në qendër të qëndrueshmërisë psikologjike. Njeriu mund të përballojë shumë vështirësi kur sheh një kuptim përpara tyre. Edhe shoqëritë kanë nevojë për një kuptim kolektiv. Jo një slogan.

Jo një propagandë. Jo një fotografi të madhe të politikanit. Por një kuptim. Një arsye për të ndërtuar. Një arsye për të qëndruar. Një arsye për të besuar. Një arsye që ta bëjë një nënë t’i thotë fëmijës së saj: “Mos u largo, sepse këtu mund të bësh diçka të madhe.” Ky do të ishte një nga treguesit më të thellë të mirëqenies shoqërore. Jo vetëm sa para ka familja. Por sa shpresë ka ajo. Sepse varfëria nuk është gjithmonë mungesë parash.

Ndonjëherë varfëria më e madhe është mungesa e horizontit. Një vend mund të ketë ndërtesa të reja dhe prapë të jetë i varfër në vizion. Mund të ketë rrugë të reja dhe prapë të mos ketë drejtim.

Mund të ketë teknologji dhe prapë të mbetet i vjetër në mendësi. Mund të ketë shumë universitete dhe prapë të ketë pak dije. Mund të ketë shumë debate dhe shumë pak dialog. Mund të ketë shumë politikë dhe shumë pak shtet. Këtu ndodhet dilema. Nuk na duhet më shumë politikë e ditës. Na duhet më shumë politikë e kohës.

Politikë që mendon jo vetëm për sot, por për shtatë breza. Politikë që nuk e pyet vetëm veten: “Çfarë fitoj?” Por: “Çfarë ndërtoj?” Politikë që nuk e mat suksesin vetëm me numrin e duartrokitjeve, por me numrin e fëmijëve që nesër do të kenë një jetë më të mirë.

Politikë që nuk e shikon qytetarin si votë, por si njeri. Politikë që nuk e sheh ekonominë si tabelë statistikash, por si jetë njerëzish. Politikë që nuk e sheh arsimin si shpenzim, por si investimin më të gjatë të një kombi.

Dhe mbi të gjitha, një kulturë shoqërore që nuk lejon që çdo ditë të bëhet një emergjencë. Sepse një vend ku gjithçka është emergjencë nuk ka kohë për strategji. Nëse sot është krizë, nesër është krizë, pasnesër është krizë, atëherë brezi i ardhshëm rritet duke menduar se kriza është gjendje normale e jetës. Dhe kjo është një traumë politike.

Një shoqëri e traumatizuar nga krizat fillon të kërkojë jo zhvillim, por vetëm mbijetesë. Por njerëzit nuk duhet të jenë të dënuar të mbijetojnë. Ata duhet të kenë të drejtë të jetojnë. Ka një ndryshim të thellë midis mbijetesës dhe jetës.

Mbijetesa pyet: “Si ta kalojmë këtë muaj?” Jeta pyet: “Çfarë do të ndërtojmë për dhjetë vitet e ardhshme?” Mbijetesa është instinkt. Ndërtimi është filozofi. Një shtet që e mban shoqërinë vazhdimisht në psikologjinë e mbijetesës, edhe nëse pa dashje, e dobëson aftësinë e saj për të ëndërruar.

Dhe një shoqëri që nuk ëndërron, nuk ndërton dot të ardhme. Prandaj, në fund të çdo analize politike, duhet të mbetet një pyetje shumë më e thjeshtë dhe shumë më e vështirë: A po ndërtojmë një vend ku fëmijët tanë do të duan të jetojnë?

Nëse përgjigjja është po, atëherë kemi një drejtim. Nëse përgjigjja është jo, atëherë të gjitha fitoret e ditës janë vetëm dritat e një anijeje që mund të jetë duke lundruar pa busull.

Sot mund të fitojë një parti. Nesër mund të fitojë një tjetër. Sot mund të ngrihet një flamur. Nesër mund të ngrihet një tjetër. Sot mund të ndryshojë një qeveri. Nesër mund të ndryshojë një tjetër. Por fëmija që ulet në bankën e shkollës nuk pyet kush fitoi zgjedhjet. Ai pyet, në heshtjen e vet: “A kam një të ardhme këtu?” Kjo është pyetja që duhet të dëgjojë një shoqëri.

Jo zhurmën e tribunave. Jo zënkat e ekraneve. Jo luftën e përditshme për pushtet. Por zërin e atij fëmije. Sepse aty, në pyetjen e tij të pafajshme, ndodhet e gjithë filozofia e shtetit. Një vend që i jep fëmijës të ardhme, ka ndërtuar më shumë se një ekonomi. Ka ndërtuar besim. Një vend që i jep të riut arsye për të qëndruar, ka ndërtuar më shumë se një treg pune. Ka ndërtuar identitet. Një vend që i jep qytetarit drejtësi, ka ndërtuar më shumë se një sistem ligjor. Ka ndërtuar dinjitet. Dhe një vend që mëson të mendojë përtej politikës së ditës, ka bërë hapin më të madh drejt historisë.

Sepse historia nuk i mban mend vetëm ata që bërtitën më fort. Historia i mban mend edhe ata që ndërtuan në heshtje. Ata që mbollën kur të tjerët debatonin. Ata që studiuan kur të tjerët akuzonin. Ata që krijuan kur të tjerët shkatërronin. Ata që menduan për fëmijët e të tjerëve sikur të ishin fëmijët e tyre.

Ndoshta ky është kuptimi më i thellë i qytetërimit: të bësh diçka që nuk do të të shërbejë vetëm ty. Të ndërtosh një urë edhe pse mund të mos e kalosh kurrë. Të mbjellësh një pemë edhe pse hija e saj do t’u përkasë të tjerëve. Të shkruash një libër edhe pse lexuesi yt i fundit mund të lindë pas vdekjes sate.

Të ndërtosh një shtet edhe pse emri yt mund të mos shkruhet askund. Kjo është madhështia e mendimit afatgjatë. Dhe ndoshta, në fund, një shoqëri nuk ka nevojë të vrapojë kaq shumë. Duhet të ndalojë. Të marrë frymë. Të shikojë horizontin. Të pyesë veten se çfarë po ndërton.

Sepse jo çdo lëvizje është përparim. Jo çdo shpejtësi është zhvillim. Jo çdo zhurmë është jetë. Dhe jo çdo fitore e ditës është fitore e historisë. Ndonjëherë përparimi fillon me një ndalesë. Me një heshtje. Me një pyetje. Me një vendim për të mos jetuar më vetëm nga lajmi i mëngjesit.

Një shoqëri e pjekur nuk pyet çdo mëngjes vetëm se çfarë ndodhi dje. Ajo pyet: Çfarë duhet të bëjmë sot që nesër të mos na vijë turp nga ajo që lamë pas? Kjo është pyetja e qytetërimit. Kjo është pyetja e ekonomisë së qëndrueshme. Kjo është pyetja e mirëqenies. Kjo është pyetja e psikologjisë kolektive. Kjo është pyetja e filozofisë.

Dhe mbi të gjitha, kjo është pyetja e përgjegjësisë. Sepse e ardhmja nuk vjen vetë. Ajo ndërtohet. Dhe çdo shoqëri që harron këtë të vërtetë, do të kalojë një pjesë të madhe të jetës duke vrapuar pas politikës së ditës, ndërsa e nesërmja, ngadalë dhe pa zhurmë, largohet.

Në horizont, e ardhmja nuk bërtet. Ajo pret. Pret të vendosim nëse do ta ndërtojmë. Pret të vendosim nëse do ta meritojmë. Dhe ndoshta pyetja më e rëndë që mund t’i bëjmë vetes është kjo: Kur të vijë dita që fëmijët tanë të na pyesin çfarë bëmë me kohën që na ishte dhënë, a do t’u tregojmë për luftërat tona të vogla politike, apo do t’u tregojmë për një shoqëri që pati guximin të mendojë përtej vetvetes?

Sepse një popull që jeton vetëm për sot, një ditë e humbet të nesërmen.

Ndërsa një popull që ndërton për të nesërmen, edhe kur sot është i vështirë, e ka filluar tashmë të ardhmen.

2026/QendraPress/